Μεσίστιες ζωές και φυτά εσωτερικού χώρου

Μέσω της λογοτεχνίας μπορούμε να συναισθανθούμε το καθημερινό, που ενέχει τραγικότητα, το οικείο, που φωνάζει βουβά βοήθεια, και το διπλανό που εμφανίζει εσωτερική αιμορραγία, χωρίς κανείς να το έχει αντιληφθεί. Η Ελένη Νίκα και η Πολυτίμη Λινάρδου ασχολούνται με μεσίστιες ζωές κι οριοθετημένα όνειρα.

Η Ελένη Νίκα γράφει μικρά διηγήματα βασισμένα σε έναν χαρακτήρα κάθε φορά ή/και ένα επεισόδιο που τον σημάδεψε. Ξεκινά με μια φυσιολογική ζωή, η οποία ωστόσο υποβάλλει την ιδέα ότι ένα αόρατο προσώρας πρόβλημα ελλοχεύει. Η συνέχεια αποκαλύπτει το βαθύτερο υπόστρωμα μιας ψυχικής αναπηρίας, η οποία κορυφώνεται σε ένα ευφυώς απρόσμενο τέλος, όχι ως εφέ αλλά ως νομοτέλεια.

Οι χαρακτήρες της είναι παρίες της κοινωνικής πραγματικότητας. Διαφέρουν, κι αυτή η διαφορά τους τους φέρνει στο τραγικό μεταίχμιο μιας σκληρότητας, που τη βιώνουν συνήθως εσωτερικά: ο ομοφυλόφιλος που έχει έναν καταπιεστικό πατέρα, ο ναρκομανής που «ταξιδεύει» ευτυχής, η επίδοξη μάνα που, επειδή δεν μπορεί να κάνει παιδιά, φτιάχνει το δικό της σενάριο, όπως και ο υπέρβαρος Αναστάσης που μιλάει με τον φίλο του Τάσο, ο οποίος είναι ο παλιός εαυτός του κ.λπ. Ετσι, κάθε ιστορία ξύνει ένα ψυχικό τραύμα, αποτέλεσμα οικογενειακών και κοινωνικών παθογενειών, το οποίο εισπράττεται σε ατομικό επίπεδο και καταφέρνει να δείξει πώς μια ζωή είναι μεσίστια. Αυτή η θλιβερή ματιά εξισορροπείται από τη συγγραφική ενσυναίσθηση, που κάνει τον πρωταγωνιστή θύμα, συμπαθές, οικείο και τραγικό θύμα του ασύμπτωτου των προσωπικών επιδιώξεων και των αντίξοων εσωτερικών ή εξωτερικών συνθηκών.

Η Ελ. Νίκα συγγράφει απλές ιστορίες, που περικλείουν στην ψίχα τους ένα ψυχογράφημα. Η γραφή της δεν φτάνει στην τραγικότητα, αλλά σίγουρα εκτείνεται σε ένα είδος παράνοιας, ακίνδυνης για τους άλλους αλλά αυτοκαταστροφικής για το ίδιο το πρόσωπο. Κι αυτή η όξυνση αντικατοπτρίζει την αδυναμία του χαρακτήρα να υψώσει πραγματικό ανάστημα απέναντι στις κοινωνικές συμπληγάδες, με αποτέλεσμα να καταβαραθρώνεται ψυχικά. Μόνη ηλιακτίδα βρίσκεται π.χ. στο «Μονοπάτι» όπου ένας ηλικιωμένος «ερωτεύεται» από μακριά μια ωραία περιπατήτρια, της χαρίζει ένα τριαντάφυλλο, κι αυτή, που είναι κουφή και άλαλη συγγραφέας, γράφει ένα βιβλίο αναθαρρημένη από την κίνησή του.

Ανάλογα ψυχικά τραύματα που οδηγούν σε μια παρεμφερή ψυχοπάθεια βιώνει η Δάφνη της Π. Λινάρδου. Πρόκειται για τη διαχειρίστρια της πολυκατοικίας, η οποία υπό μία έννοια έχει αναλάβει τους γηραιούς ενοίκους της, φροντίζοντας όλες τις ανάγκες τους κι αυτοί αντίστοιχα έχουν υιοθετήσει την ώριμη πλέον γυναίκα, που την ξέρουν από τόσο δα κοριτσάκι. Αυτή η σχέση έγνοιας και μέριμνας γίνεται ενίοτε σχέση κηδεμονίας, ειδικά αφότου εμφανίζεται στη ζωή της πρωταγωνίστριας ο Νικήτας, γίνεται γρήγορα σύζυγος κι εξίσου γρήγορα τέως, έπειτα από έναν οδυνηρό χωρισμό.

Η εναλλαγή της αφήγησης από τη σκοπιά της Δάφνης με τα ένθετα κείμενα σε καθαρεύουσα (εδάφια από τον κανονισμό της πολυκατοικίας, γραμμένα πριν από πολλά χρόνια, και αποσπάσματα λογοτεχνικού έργου που παραπέμπει στον Βιζυηνό) υποβάλλουν την εστίαση σε ένα δίπολο ψυχολογικών καταστάσεων: το στάσιμο και εγκλωβισμένο προσωπικό παρόν και το άτεγκτο, αυστηρό συλλογικό παρελθόν. Το δεύτερο συνεχίζεται και σήμερα, τόσο στους κανόνες που διέπουν τη ζωή της πολυκατοικίας, ενός μικρόκοσμου που δεν παύει λεπτό να οριοθετεί τη συμπεριφορά όλων, όσο και στα τελματωμένα νερά της πρωταγωνίστριας, που δεν μπορεί να εξεγερθεί. Κι όσο αυτή παρομοιάζεται με το φυτό της πικροδάφνης, που εμφανίζεται άξαφνα στην είσοδο, ή με τη Δαφνούλα της Μαδαγασκάρης, που διώχνει μαγικά τα σκουλήκια, τόσο αναζητεί τη δική της ταυτότητα και εν μέρει την ανεξαρτησία της από το χώμα στο οποίο είναι ριζωμένη.

Χαμηλών τόνων το κείμενο, ωστόσο στιβαρό, μέσα στην αντανάκλαση της ηρωίδας στο περιβάλλον και στο ομώνυμο φυτό, κορυφώνεται σχεδόν παραληρηματικά. Το βάρος πέφτει στον κεντρικό χαρακτήρα, στη Δάφνη την Ευγενική, στις σκέψεις και τους δισταγμούς της, όσα κουβαλά ως απωθημένα, τις αντιστοιχίες με τις δάφνες και τις φαρμακευτικές τους ιδιότητες, με τον ρόλο της μέσα στην πολυκατοικία… Μικρά σύμβολα παρεισφρέουν στη σκιαγράφησή της και δίνουν ανεπαίσθητες προεκτάσεις, όπως η βέρα και ο άναρχος γιος ενός ιδιοκτήτη.

Δειλά, προσεκτικά ξεκινήματα τα δυο βιβλία, απόρροια μιας ασφυξίας, αλλά και πρώτα βήματα ενός ταξιδιού στη γραφή που μετουσιώνει δημιουργικά το τραύμα σε θαύμα.