Ο παρακλητικός χαρακτήρας της ποίησης

Η παιδαγωγός Μαρία Σκουρλά, ειδικευμένη σε θέματα καλλιτεχνικής αγωγής, εμφανίστηκε στα γράμματα το 2018 με τη συλλογή Ονόματα στις λεύκες (Γαβριηλίδης). Δύο έτη μετά, επανέρχεται με τις Ταξιδιωτικές οδηγίες, σύνθεση δουλεμένη και ώριμη, αρθρωμένη σε τρεις ενότητες με λατινική αρίθμηση.

Ταξιδιωτικές οδηγίες για ένα ταξίδι συμπαντικό, από το «Bing Bang», τη μεγάλη έκρηξη δημιουργίας του κόσμου, μέχρι το «Passing bell», τον χτύπο της καμπάνας που σηματοδοτεί το πέρασμα από τη ζωή στον θάνατο. Από το σύμπαν στην ατομική μικροκλίμακα.

Ποίηση με διάθεση φιλοσοφική που αντλεί έμπνευση από κοσμολογικές θεωρίες. Μυητικές διαδικασίες, νεοφώτιστοι, πομπές και άδυτα παραπέμπουν σε τελετές. Γεωλογικά φαινόμενα και αρχαιολογικά ευρήματα στηρίζουν την έμπνευση («Στο βουνό των επτά χρωμάτων», «Βυθισμένα δοκάρια», «Εραστές του Valdano»). Μάντεις και οιωνοσκόποι προλέγουν τα μελλούμενα.

Η δημιουργία και ο κατακλυσμός. Η ζωή και ο θάνατος. Η προσφορά της φύσης και η κακή διαχείρισή της από τον καταπατητή άνθρωπο τροφοδοτούν τον ποιητικό λόγο. Η αφηγηματικότητα σε πολλά ποιήματα επιτρέπει εικονικές αναπαραστάσεις: «Ωδικά πτηνά»: «Τ’ απομεσήμερα / μπορώ για ώρες να κοιτάζω / τ’ αγόρι στο απέναντι μπαλκόνι / την ώρα που τα κλουβιά του καθαρίζει / μ’ ένα σφουγγάρι / ξεπλένοντας το σύρμα / κι έπειτα στο στόμα να ταΐζει / τα ωδικά πτηνά / εκείνα να του τραγουδούν / κι εγώ μαζί τους να τραυλίζω / έναν σκοπό που την αιχμαλωσία / απαλύνει».

Ιδιαιτέρως ενδιαφέρουσες οι κοσμολογικές καταφυγές και οι θυμοσοφικές απολήξεις των ποιημάτων.

Μια μικρή ένσταση για τα εκτενή μότο, στο πρώτο και το δεύτερο μέρος, με αποσπάσματα από δύο όχι ιδιαίτερα γνωστές ποιήτριες. Καλή η διακειμενικότητα και η αναγνώριση οφειλών, αλλά συνήθως αποδίδεται σε καταξιωμένα πρόσωπα, όπως ο Ρεμπό στο τρίτο μέρος.

Με μότο τη δήλωση: «Δεν γράφω ποιήματα∙ /προσεύχομαι» η ψυχοθεραπεύτρια Σοφία Χατζηδημητρίου μάς εισάγει στο ποιητικό της σύμπαν. Γνήσια λυρική ποίηση, υποταγμένη στην παντοδυναμία του «εγώ». Ολη η συλλογή κινείται στο δίπολο: έρωτας – πόλεμος, έρωτας – θάνατος: «Ενώ γυμνοί ερχόμαστε στον έρωτα / στον θάνατο / πηγαίνουμε ντυμένοι».

Το εδώ και το αλλού, το τότε και το τώρα. Αγάπες καταδικασμένες και χωρισμοί αναπότρεπτοι, «ανεκπλήρωτοι έρωτες, ανελέητοι δηλαδή». Καθρέφτες που επιστρέφουν πρόσωπα άλλα. Ονειρα προφητικά και τσακισμένη πραγματικότητα: «Δεν θυμάμαι πότε κλείστηκα έξω / από τη ζωή μου». Οι δρόμοι, τα τρένα, τα λιμάνια, οι διαδρομές. Η νύχτα, η απουσία, η θάλασσα, η αγάπη, η προδοσία, η τύχη, η απώλεια, η ματαίωση, η απαντοχή∙ ένας διάχυτος ερωτισμός παντού. Μυστικά και ψέματα διαλυτικά στις σχέσεις. Απροσδόκητοι συνδυασμοί, ακόμη και στις ρίμες «πλέξη-πλήξη», «τραύματα-νάματα» υπάρχει εσωτερική συνάφεια στις έννοιες.

Πολλά ποιήματα, με αφηγηματική στόφα, ζητούν σκηνική έκφραση. Ρυθμός και ανασασμός συγχρονισμένοι. Ποίηση με έμπνευση και προδιαγραφές συνέχειας.

Το Ναύτης στον ήλιο είναι το πρώτο ποιητικό βιβλίο της Φιλιώς Χρυσοστομίδου. Πρόκειται για έναν λυρικό θρήνο για τον χαμένο εδώ και πολλά χρόνια αδελφό της, Στέφανο Χρυσοστομίδη (1940-1975), που ήταν το μοντέλο του Γιάννη Τσαρούχη στον ομώνυμο πίνακα.

Ο Στέφανος υπήρξε ένας άνθρωπος που «έζησε οριακά, ανάμεσα στεριάς και θάλασσας, επιστήμης και τέχνης, κοινωνικού κανόνα και περιθωρίου, προκαλώντας τον θάνατο», μας πληροφορεί στο εισαγωγικό της σημείωμα η ποιήτρια. Η ίδια βίωσε αυτήν την απώλεια και χρόνια μετά έδωσε «στον χρόνιο και ανέκφραστο πόνο λυτρωτική διέξοδο», που βγήκε σαν «ένας βαθύς μακρόσυρτος αναστεναγμός∙ ίσως ένα ποίημα», συμπληρώνει.

Πράγματι πρόκειται για ποίημα γνήσιο, που στα επιμέρους κεφάλαιά του υπηρετεί τις συνθήκες της συγκεκριμένης βιογραφίας, αποζημιώνει τον αναγνώστη με την ποιότητά του και οδηγεί στη μέθεξη. Εντυπωσιάζει ο πλούτος της γλώσσας και της ψυχής.

Από πολλά στοιχεία προκύπτει ότι είναι αποτέλεσμα μακράς κυοφορίας. Πόση δύναμη χρειάζεται για να κατέβει κανείς στα Τάρταρα και να ανέβει μετά στα Ουράνια. Στην «Περιγραφή του αδελφού» διαβάζουμε: «Του πεπρωμένου η στροφή ακολουθεί της τέχνης / το πνεύμα το ακατάλυτο∙ γεννήθηκες παλμός. / Στο βύθισμά σου το ύστερο κατά τον βράχο στρέφεις / θυσία μοίρας γίνεσαι και θάλασσας τριγμός».

Τηρουμένων των αναλογιών, θα έλεγα ότι η με ενδιαφέρον δομημένη συλλογή της Χρυσοστομίδου, στον ταιριαστό ιαμβικό δεκαπεντασύλλαβο του δημοτικού τραγουδιού, παραπέμπει στον Επιτάφιο του Γιάννη Ρίτσου, με τη διαφορά ότι στη δική της ελεγεία εκείνο που μετρά είναι το τραύμα, η προσωπική πληγή, και όχι η κοινωνική κραυγή και κατακραυγή.