Ο πόλεμος για τα εμβόλια κατά του κορονοϊού

Σε μια τόσο σοβαρή υγειονομική κρίση όπως η σημερινή, τα νομικά δικαιώματα, δηλαδή οι «πατέντες», για την αποκλειστική παραγωγή και εκμετάλλευση των εμβολίων και των φαρμάκων κατά της πανδημίας του νέου κορονοϊού δεν θα έπρεπε να είναι ούτε και να παραμένουν ιδιωτικά.

Δεδομένης της σοβαρότητας της κατάστασης θα ήταν αναγκαίο –και εύλογο– τα εμβόλια κατά του κορονοϊού να θεωρούνται «δημόσιο αγαθό», το οποίο διατίθεται δωρεάν και ισότιμα για την προστασία των πολιτών κάθε χώρας που πλήττεται από την επιδημία της νόσου Covid-19. Δυστυχώς, συμβαίνει το ακριβώς αντίθετο: ένας μικρός αριθμός πολυεθνικών φαρμακευτικών εταιρειών μπορούν να αποφασίζουν, με αποκλειστικό κριτήριο το κέρδος, σε ποιες χώρες και πότε θα διαθέσουν τα προϊόντα τους.

Κατά την πρώτη χρονιά της πανδημίας, η επιτακτική ανάγκη για την ταχύτατη ανάπτυξη και παραγωγή ενός αποτελεσματικού εμβολίου ανάγκασε τις κυβερνήσεις να χρηματοδοτήσουν τις σχετικές έρευνες με τεράστια ποσά και τις πολυεθνικές φαρμακοβιομηχανίες να στραφούν σε μικρότερες βιοτεχνολογικές εταιρείες προκειμένου να εξασφαλίσουν νέα τεχνολογικά εργαλεία που χρειάζονταν για την ανάπτυξη εμβολίων, δημιουργώντας έναν λυσσαλέο ανταγωνισμό μεταξύ τους, που ωστόσο τους απέφερε τεράστια κέρδη. Εξ αρχής, λοιπόν, ο πόλεμος των εμβολίων δεν ήταν αμιγώς επιστημονικός, άλλα βαθύτατα πολιτικός και οικονομικός.

Αυτές οι καινοφανείς πολιτικές διαχείρισης των επιστημονικών ερευνών και ο λυσσαλέος ανταγωνισμός για το ποιος τελικά θα φτάσει πρώτος στο εμβόλιο κατά της νέας πανδημίας μάς αποκαλύπτουν έναν νέου τύπου «ψυχρό πόλεμο» για τη γεωπολιτική και βιοπολιτική διαχείριση της ζωής των ανθρώπων, τόσο κατά τη διάρκεια όσο και μετά την πανδημία.

Και η προπαγάνδα περί της δήθεν αγαστής συνεργασίας μεταξύ των χωρών για την αντιμετώπιση της πανδημίας είναι μόνο ένας καθησυχαστικός μύθος, πίσω από τον οποίο κρύβονται μεγάλοι γεωπολιτικοί ανταγωνισμοί. Ετσι εξηγείται γιατί, μόλις έναν μήνα μετά την επίσημη αδειοδότησή τους, έχει ξεσπάσει διεθνώς η δεύτερη φάση του «πολέμου των εμβολίων».

Οχι κέρδη από την πανδημία

Αυτή η δεύτερη φάση ξεκίνησε με την ανακοίνωση ότι η πολυεθνική εταιρεία Pfizer αποφάσισε να μειώσει τον προσυμφωνημένο αριθμό εμβολίων για τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Κατόπιν, η AstraZeneca ανακοίνωσε μια μεγάλη μείωση, κατά το πρώτο τρίμηνο του 2021, των εμβολίων της προς την Ε.Ε.

Γεγονός που οδήγησε στις πρόσφατες σφοδρές διενέξεις της AstraZeneca με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, σχετικά με τους όρους της αρχικής συμφωνίας: η βρετανική φαρμακευτική εταιρεία ισχυρίζεται ότι είχε δεσμευτεί να κάνει «ό,τι καλύτερο μπορεί» για να παραδώσει στις χώρες της Ε.Ε. τον προσυμφωνημένο αριθμό εμβολίων.

Ολα αυτά επιβεβαιώνουν το γεγονός ότι, εν μέσω της μεγαλύτερης πανδημίας των τελευταίων εκατό χρόνων, είναι οι πολυεθνικές φαρμακευτικές εταιρείες και τα κοντόφθαλμα γεωπολιτικά συμφέροντα που επιβάλλουν τους κανόνες και διαμορφώνουν τις προτεραιότητες των πολιτικών που ακολουθούνται πλανητικά για την αντιμετώπιση της πανδημίας.

Εντούτοις, υπάρχει μία «πολιτικά ορθή» και επιβεβλημένη λύση που, επιπλέον, είναι και σχετικά απλή στην εφαρμογή της: η αναγκαστική αδειοδότηση της εθνικής παραγωγής των εμβολίων.

Λαμβάνοντας υπόψη τη Συνθήκη για τη σύσταση και τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ενωσης –κυρίως τα άρθρα 114, 118 και 168 αυτής της Συνθήκης–, οι χώρες της Ε.Ε. μπορούν να ζητήσουν από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να διασφαλίσει νομοθετικά ότι:

1) Τα δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας, συμπεριλαμβανομένων των διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας, δεν παρεμποδίζουν την προσβασιμότητα ή τη διαθεσιμότητα οποιουδήποτε μελλοντικού εμβολίου ή θεραπείας κατά της νόσου Covid-19.

2) Να διασφαλιστεί ότι η νομοθεσία της Ε.Ε. σχετικά με την αποκλειστικότητα των δεδομένων και την εμπορική αποκλειστικότητα δεν περιορίζει την άμεση θέση σε ισχύ των υποχρεωτικών αδειών που εκδίδουν τα κράτη-μέλη.

3) Να θεσπιστούν νομικές υποχρεώσεις για τους δικαιούχους κονδυλίων της Ε.Ε. όσον αφορά την κοινοποίηση γνώσεων, διανοητικής ιδιοκτησίας και/ή δεδομένων σχετικά με τεχνολογίες υγείας που συνδέονται με τη νόσο Covid-19, στο πλαίσιο κοινοπραξίας τεχνολογιών ή διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας.

4) Nα θεσπιστούν νομικές υποχρεώσεις για τους δικαιούχους κονδυλίων της Ε.Ε. όσον αφορά τη διαφάνεια σχετικά με τις δημόσιες συνεισφορές, το κόστος παραγωγής, καθώς και τις ρήτρες προσβασιμότητας και οικονομικής προσιτότητας που συνδυάζονται με μη αποκλειστικές άδειες εκμετάλλευσης.

Πολλά προοδευτικά κόμματα υποστηρίζουν την ιστορική αναγκαιότητα αυτής της λύσης, ενώ παράλληλα έχει διαμορφωθεί ένα πολύ δυναμικό κίνημα Ευρωπαίων πολιτών που μαζεύουν υπογραφές για να αναγκάσουν την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να λάβει υπόψη αυτά τα τέσσερα εύλογα αιτήματα. Η πρωτοβουλία των πολιτών ονομάζεται «Οχι κέρδη από την πανδημία: ο καθένας αξίζει προστασία από την Covid-19».