Ξεχωριστή μορφή στη λογοτεχνία και τη ζωγραφική, ο Φώτης Κόντογλου μύησε το κοινό στα μεγάλα μυστήρια της ζωής που τόσο αγάπησε. «Καλὸ εἶναι νὰ ὑπάρχεις, ἀλλὰ νὰ ζεῖς εἶναι ἄλλο πρᾶγμα», είχε γράψει ο κύριος εκπρόσωπος της γενιάς του ’30, που στα παιδικά του χρόνια αγάπησε τους ανθρώπους, τη φύση και τη θάλασσα και στη συνέχεια τον Θεό, την απλότητα και την ελληνικότητα, τα οποία ανέδειξε στα έργα του.
Πρόσφατα το Κεντρικό Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων χαρακτήρισε ως νεότερο μνημείο τον ζωγραφικό διάκοσμο του ναού του Αγίου Χαραλάμπους εντός του Πεδίου του Αρεως, οι τοιχογραφίες και το τέμπλο του οποίου είναι έργα διά χειρός Φώτη Κόντογλου – αλλά και των μαθητών του, Σπύρου Παπανικολάου και Νικόλαου Ιωάννου.
Σύμφωνα με την ανακοίνωση του υπουργείου Πολιτισμού «το κτηριακό κέλυφος, ήδη από τη δεκαετία του 1960, παρουσίαζε σημαντικά οικοδομικά προβλήματα, ενώ η κατάστασή του επιδεινώθηκε με τον σεισμό του 1999. Σημαντικές φθορές εξ αιτίας της υγρασίας παρουσιάζει και ο εξαιρετικός ζωγραφικός διάκοσμος του ναού. Είναι εμφανείς, σε πολλά σημεία, οι ρωγμές, οι αποκολλήσεις του υποστρώματος, όπως και οι απώλειες στη ζωγραφική επιφάνεια, ενώ η συσσώρευση ατμοσφαιρικών ρύπων έχει επιφέρει χρωματικές αλλοιώσεις στις ζωγραφικές παραστάσεις».
Η Διεύθυνση Συντήρησης Αρχαίων και Νεώτερων Μνημείων του ΥΠΠΟΑ δρομολογεί άμεσα την υλοποίηση των σωστικών μέτρων για την προστασία του ζωγραφικού διακόσμου του ναού (χρηματοδότηση από το ΕΣΠΑ 2021-2027) και την εκπόνηση των μελετών για την αποκατάσταση σημαντικών φορητών εικόνων, κάποιες εκ των οποίων αποτελούν κειμήλια που οι Μικρασιάτες πρόσφυγες έφεραν μαζί τους.
Ο Ι. Ν. Αγίου Χαραλάμπους βρίσκεται στις ανατολικές παρυφές του Πεδίου του Αρεως. Σύμφωνα με πληροφορίες, τις οποίες διασώζει ο Α. Ορλάνδος, οικοδομήθηκε στη θέση παλαιότερου ναού, του 18ου ή των αρχών του 19ου αιώνα, ο οποίος κατεδαφίστηκε. Σε επιγραφή του δυτικού τοίχου του νέου ναού αναφέρεται ως έτος θεμελίωσής του το έτος 1929 από Μικρασιάτες πρόσφυγες, οι οποίοι έφεραν μαζί τους την εικόνα του Αγίου Χαραλάμπους.
Η αγιογράφηση του ναού ξεκίνησε το 1943, όπου φιλοτεχνήθηκε η παράσταση των Εισοδίων της Θεοτόκου από τον Κωνσταντίνο Αρτέμη. Ωστόσο, το μεγαλύτερο μέρος της εικονογράφησης έγινε από τον Αϊβαλιώτη αγιογράφο και τους μαθητές του, σε διαδοχικές φάσεις, τη χρονική περίοδο 1954-1958, όπως τεκμηριώνεται από μεγάλο αριθμό επιγραφών. Εκεί αναφέρονται και οι χορηγοί της τοιχογράφησης, ενώ ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει ο αυτοπροσδιορισμός των αφιερωτών -«φυγάδες Μικρασίας»- στην επιγραφή δίπλα στην κύρια είσοδο του ναού.
Αυτοψία στον «νεοβυζαντινό» ναό του Αγίου Χαραλάμπους πραγματοποίησε χθες η υπουργός Πολιτισμού και Αθλητισμού Λίνα Μενδώνη η οποία δήλωσε ότι η πολιτεία οφείλει «να προστατέψει την πολιτιστική κληρονομιά των Μικρασιατών, όπως αυτό το σημαντικό τεκμήριο, διά χειρός Φώτη Κόντογλου».
