Πορτοκαλί συναγερμός

Πενήντα χρόνια πριν, το 1971, ο Αμερικανός σκηνοθέτης Στάνλεϊ Κιούμπρικ παρουσίασε την ταινία «Το κουρδιστό πορτοκάλι» («A clockwork orange»), βασισμένη στο ομώνυμο μυθιστόρημα του Αντονι Μπέρτζες του 1962. Το βιβλίο συμπεριλήφθηκε στον κατάλογο των 100 σημαντικότερων αγγλόφωνων μυθιστορημάτων του 20ού αιώνα του περιοδικού Time και ο Κιούμπρικ το ακολούθησε με πιστότητα, σε σημείο που κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων οι ηθοποιοί αντί για το σενάριο συμβουλεύονταν το βιβλίο για τις ατάκες τους.

Πρόκειται για μια σπουδή της αναίτιας και ανεξέλεγκτης βίας σε μια όχι και πολύ μακρινή δυστοπική κοινωνία. Η βία προέρχεται από συμμορίες νεαρών, όπως αυτή της οποίας «ηγείται» ο πρωταγωνιστής της ταινίας Αλεξ. Τα μέλη της περιπλανώνται και «διασκεδάζουν» επιδιδόμενα σε βιαιότητες, βανδαλισμούς, κλοπές, βιασμούς χωρίς κάποια εμφανή αιτία και χωρίς καμία απολύτως ενοχή, σαν η ωμή και απροσχημάτιστη βία να αποτελεί το ίδιο συστατικό και της ατομικής και συλλογικής τους ταυτότητας.

Αλλά υπάρχει και η βία του κράτους και του σωφρονιστικού συστήματος.Οταν ο Αλεξ συλλαμβάνεται, διαλέγει ν’ ακολουθήσει ένα «φιλόδοξο» σωφρονιστικό πρόγραμμα αποστροφής της βίας. Κάθε τόσο, στην πλοκή του βιβλίου, ο Αλεξ απευθύνεται προς τον αναγνώστη με την επίκληση «ω, αδέλφια», αδιάψευστο σημάδι της μοναξιάς που βιώνει και της ανάγκης να συνδεθεί με συνανθρώπους τους οποίους θα νιώθει σαν αδελφούς.

Εως ότου αντιλαμβάνεται ότι ουσιαστικά αποτελεί το πειραματόζωο ενός «επιστημονικοφανούς» εγχειρήματος, που τελικό στόχο έχει τον έλεγχο της σκέψης και τον περιορισμό της ελευθερίας. Πλέον όμως είναι αργά: βρίσκεται καθηλωμένος σε ένα κρεβάτι, σε ένα απολύτως ελεγχόμενο περιβάλλον και καταναλώνει τη «μασημένη» τροφή (βιολογική και πνευματική) που του παρέχει ο κρατικός υπάλληλος. Ο βίαιος νεαρός, πνευματικά λοβοτομημένος πλέον, χωρίς μνήμη, κρίση, δυνατότητα αντίστασης και αυτοδιάθεσης, έχει πια σωφρονιστεί.

Ομως, πόσο αναίτιες είναι οι βιαιοπραγίες των νεαρών της συμμορίας του Αλεξ; Και κυρίως, πού εδράζεται αυτή η αντικοινωνική συμπεριφορά; Φρόντισαν το κράτος, η κοινωνία και η πολιτεία να τους παρέχουν ομαλές συνθήκες για τη μόρφωση και την πνευματική τους εξέλιξη; Στάθηκαν αρωγοί στις δημιουργικές αναζητήσεις των νέων; Τους συμπαραστάθηκαν στις υπαρξιακές τους αγωνίες; Τους παρείχαν βήμα να εκφράσουν όλα όσα προσπαθούσαν να αρθρώσουν; Ή τέθηκαν απέναντί τους απορριπτικά και ευνουχιστικά, θεωρώντας τους εκ προοιμίου απόβλητους, ως κακοποιά στοιχεία που μόνο με μια βίαιη τροποποίηση του χαρακτήρα τους θα μπορούσαν να αντιμετωπιστούν;

Η βία αναπαράγεται και αλίμονο στην κοινωνία που απέναντι στις όποιες εκδηλώσεις μιας πάντα ανήσυχης νεολαίας το μόνο που έχει να αντιτάξει είναι ο βίαιος και αντιπαιδαγωγικός σωφρονισμός. Τότε, του πορτοκαλί συναγερμού έπεται ο κόκκινος.

* (Ph.D.)2, αναπληρωτής καθηγητής Ιατρικής Φυσικής – Υπολογιστικής Ιατρικής του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης