Κορυφαίος αναστηλωτής της ιστορικής Αθήνας

Ο αρχιτέκτονας Ιωάννης Τραυλός (1908-1985) είναι περισσότερο γνωστός στο κοινό από την αναστήλωση της Στοάς του Αττάλου στην Αρχαία Αγορά, που στεγάζει το μουσείο των εκεί ευρημάτων, και από μερικές εκπληκτικές μακέτες αναπαράστασης της Αρχαίας Αγοράς που εκτίθενται στο ίδιο κτίριο, της Ακρόπολης στο αντίστοιχο μουσείο και της σύγχρονης Αθήνας του 1842 στο Μουσείο της Πόλεως των Αθηνών. Για τους περισσότερο μυημένους είναι ένας συγγραφέας που έγραψε ορισμένα βιβλία-ορόσημα για την πολεοδομική εξέλιξη της Αθήνας (διατριβή 1955, έκδοση 1960) και την τοπογραφία της (Bildlexikon zur Topographie des Antiken Attika, 1988).

Τώρα, τριάντα πέντε χρόνια μετά τον θάνατό του, η τόσο δραστήρια ζωή και το έργο του φωτίζονται άπλετα με μια υποδειγματική για τη συστηματικότητα και εικονογραφική υποστήριξή της έκδοση, γραμμένη από την αρχαιολόγο Α. Κόκκου, σπουδαία ερευνήτρια και συνεργάτιδά του για 20 χρόνια, στην οποία ο ίδιος είχε εμπιστευτεί το προσωπικό του αρχείο εγγράφων και εργασιών. Εκτός από τα αρχεία που διαθέτει η Κόκκου, αντλεί υλικό και πληροφορίες από αρχεία κατατεθειμένα στην Αρχαιολογική Εταιρεία και όσα φυλάσσονται στην Αμερικανική Σχολή, έτσι ώστε να μπορέσει να καλύψει τη μακροχρόνια, τόσο πλούσια δράση ενός Τραυλού, που αποδεικνύεται ακάματος ανασκαφέας, αναστηλωτής, σχεδιαστής, σύμβουλος και συγγραφέας. Ο Τραυλός κατόρθωσε να κάνει πολλά, αρχίζοντας ήδη από σπουδαστής στο Πολυτεχνείο (ανασκαφές στην Ελευσίνα, 1929, και στην Πνύκα, 1931), και αναγνωρίστηκε ανάλογα επισήμως με τιμητικούς τίτλους και διπλώματα.

Ισως ο πιο χαρακτηριστικός τίτλος που κέρδισε πάντως αυτός ο τόσο «ταπεινόφρων» που «παραστεκόταν αθόρυβα» στους ανασκαφείς Τραυλός -όπως σημειώνει η Κόκκου- ήταν εκείνος του αρχιτέκτονα-αρχαιολόγου, αν και ποτέ δεν σπούδασε Αρχαιολογία. Ηταν όμως ένας κατεξοχήν «αρχαιολόγος», ανακατεμένος παντού, υπεύθυνος ανασκαφών ή συμμετέχοντας σε ανασκαφές άλλων. Ακόμα και σε αυτό το τελευταίο η αφοσίωσή του ήταν παροιμιώδης: πρόσφερε παντού τη βοήθειά του, συχνά και με δική του πρωτοβουλία. Ειδικά στις άφθονες σωστικές ανασκαφές που γίνονταν στην Αθήνα, για παράδειγμα, ο Τραυλός συνήθιζε να περνάει κάθε πρωί για να δει πώς προχωρούσαν και να βοηθήσει όπου χρειαζόταν.

Σχεδίαζε με πάθος, με μοναδική αφοσίωση στη λεπτομέρεια κα στην ακρίβεια της απόδοσης των τεκμηρίων. Ηταν μόλις 26 ετών όταν ο αρχαιολόγος της Ολύνθου, D.M. Robinson, του έγραφε εκθειάζοντας τα σχέδιά του: «… είναι τα ωραιότερα τα οποία έχω ειδή εις την αρχαιολογίαν». Η Κόκκου τον θυμάται συχνά να λέει ότι η ανασκαφή «μιλάει» μόνο με το σχέδιο, εκδηλώνοντας έτσι την έμφυτή του «καλλιτεχνική ευαισθησία και το πρακτικό ταυτόχρονα πνεύμα του», καταλήγοντας έτσι σε μοναδικά σχέδια «που διακρίνονται για την ελευθερία, τη λεπτότητα και την καθαρότητα της γραμμής, για τη “ζωγραφική” τους ποιότητα και τον τρόπο απόδοσης του θέματος».

Το σχέδιο όμως συνοδευόταν από το μυαλό: ο Τραυλός, διαθέτοντας διαίσθηση και φαντασία, αυτά τα τόσο απαραίτητα όπλα ενός αρχαιολόγου, ήταν ικανός να αντιληφθεί και ερμηνεύσει τα κατάλοιπα του παρελθόντος, ώστε να οδηγηθεί σε μια πειστική ανασύσταση του παρελθόντος. Για παράδειγμα η τόσο εντυπωσιακή ερμηνεία του της αινιγματικής «Ιεράς Οικίας» στο Τελεστήριο της Ελευσίνας (1950), που κέρδισε τον γενικό θαυμασμό.

Κι όμως αυτός ο τόσο σπάνιος και ικανός επιστήμονας, του οποίου τις ικανότητες είχε αμέσως εκτιμήσει ο μεγάλος δάσκαλός του Αναστάσιος Ορλάνδος, δεν μπόρεσε να κερδίσει καμιά από τις θέσεις που διεκδίκησε: στη Σχολή Καλών Τεχνών (1955), στο Πολυτεχνείο (1961) και στην Ακαδημία (1974). Του έμεινε πάντως μια πολύ συγκινητική χειρονομία από την Αμερικανική Σχολή Ανασκαφών στην Αρχαία Αγορά -μακροχρόνιο εργοδότη του σε ανασκαφές σε όλη την Ελλάδα-, που το 2006 έστησε ένα παγκάκι κάτω από τον ναό του Ηφαίστου (το Θησείο) όπου τοποθέτησε επιγραφή με το όνομά του. Μια δίκαιη αναγνώριση καθώς ο Τραυλός ταυτίστηκε απόλυτα με αυτό τον χώρο, όπου εργάστηκε ακαταπόνητα για τόσα χρόνια, χαρίζοντας την εξιδανικευμένη μορφή στα σπαράγματα της ιστορίας του.

Αλλά υπήρχαν κι άλλες πλευρές στον Τραυλό, όπως η δίψα της περιπέτειας. Από τη μια μεριά οι πεζοπορίες στα νιάτα του και η απόκτηση της «αγαπημένης του» μοτοσικλέτας το 1933, με την οποία όργωνε τη χώρα. Από την άλλη τα τολμηρά πετάγματα της φαντασίας στην αναγνώριση και αποκατάσταση χαμένων μορφών μέσα από ελάχιστα ίχνη, όπως της οικίας του Γάλλου προξένου Φοβέλ που καταστράφηκε το 1826. Αλλά επίσης και στην τόσο πρωτότυπη χρήση νεοκλασικών σπαραγμάτων για το ταφικό μνημείο του Γ. Φ. Ανδρεάδη (Χίος 1967) που θα μπορούσε να συγκριθεί με κάποιο τρόπο ακόμα και με τη φημισμένη Γοργοεπίκοο στη Μητρόπολη Αθηνών.