Οταν ο νους δεν βασανίζεται, το σώμα είναι ευάλωτο…

«Εντμοντ: Ιδού του κόσμου η υπέροχη βλακεία. Οταν η τύχη μας νοσεί, κορεσμένη μέχρις αηδίας από τη δική μας συμπεριφορά, ενοχοποιούμε για τις συμφορές μας τον ήλιο, το φεγγάρι και τ’ αστέρια, σαν να είμαστε κακούργοι από ανάγκη, ανόητοι από ουράνια παρόρμηση, αχρείοι, κλέφτες, ραδιούργοι από τις κινήσεις των σφαιρών, μέθυσοι, ψεύτες και πόρνοι από υποταγή στην επήρεια των πλανητών και γενικώς ό,τι κακό φέρουμε μέσα μας να μας επεβλήθη άνωθεν και εκ θεού…».

Ο Εντμοντ είναι ο νόθος γιος του βασιλιά Λιρ στο αξεπέραστο έργο του Σέξπιρ.

Μια καινούργια έκδοση του έργου σε εισαγωγή και μετάφραση του ποιητή Διονύση Καψάλη (από τη θεατρική παράσταση του 1999) κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Αγρα. «…ο μακιαβελικός Εντμοντ, οπαδός, όπως θα αναμενόταν, της πιο ακραίας πολιτικής βουλησιαρχίας, χλευάζει απροκάλυπτα κάθε λόγο (και πρωτίστως του πατέρα του) που αποδίδει τις τύχες των ανθρώπων σε εξωτερικά (φυσικά ή υπερφυσικά) αίτια» εξηγεί ο μεταφραστής του έργου στην εισαγωγή.

Τι είναι όμως αυτό που κάνει το συγκεκριμένο έργο διαχρονικό και πάντα επίκαιρο ώστε μελετητές του Σέξπιρ να επανέρχονται σ’ αυτό; «Μακάρι να μπορούσαμε να το προσπεράσουμε αυτό το έργο και να μην πούμε τίποτα γι’ αυτό. Ο,τι και να πούμε, υποχρεωτικά θα υπολείπεται από το θέμα· ή ακόμα και από ό,τι εμείς οι ίδιοι αντιλαμβανόμαστε γι’ αυτό. Η προσπάθεια να δώσεις μια περιγραφή του ίδιου του έργου ή της επίδρασής του στον νου, είναι απλή αναίδεια…» γράφει ο Ουίλιαμ Χάζλιτ, κορυφαίος αναγνώστης του, στο βιβλίο «Χαρακτήρες των έργων του Σέξπιρ».

Ενώ ο Σουίνμπερν, όπως αναφέρεται στην εισαγωγή, έγραψε πως «από όλα τα έργα του Σέξπιρ, ο “Βασιλιάς Λιρ” είναι αναμφίβολα εκείνο στο οποίο [ο συγγραφέας] έχει πλησιάσει περισσότερο στο ύψος και στην ποιότητα τον έναν τραγικό ποιητή, μεγαλύτερο σε όλα από εκείνον που ο κόσμος είδε ποτέ να γεννιέται στην ιστορία. Είναι το πιο αισχύλειο από τα έργα του, το πιο στοιχειώδες και πρωταρχικό, το πιο ωκεάνιο και τιτάνιο στη σύλληψή του».

Η πλοκή του διάσημου έργου είναι βασισμένη σε ένα κεφαλαιώδες αίτημα των γονιών προς τα παιδιά τους. Να αποδείξουν την αγάπη και την αφοσίωσή τους όταν εκείνοι γερνούν. Ετσι κι ο Λιρ, βασιλιάς της Βρετανίας, πριν μοιράσει το βασίλειό του στις τρεις θυγατέρες του, τη Γονερίλη, τη Ρεγάνη και την Κορδέλια, ζητάει από την καθεμιά να του δηλώσει το μέγεθος της αγάπης της. Παρά τις συμβουλές του δούκα του Κεντ, αποκληρώνει την Κορδέλια και εξορίζει τον δούκα. Την αποκληρωμένη κόρη παντρεύεται ο βασιλιάς της Φραγκιάς.

Ο Λιρ φιλοξενείται με τη σειρά κάθε μήνα από τις δύο μεγαλύτερες κόρες. Μολονότι έχει παραδώσει την εξουσία, εξακολουθεί να είναι αυταρχικός και δεσποτικός. Ο δούκας του Κεντ, μεταμφιεσμένος, μπαίνει στην υπηρεσία του και του συμπαραστέκεται στους εξευτελισμούς που υφίσταται. Τελικά οι δυο κόρες διώχνουν τον πατέρα τους Λιρ, ο οποίος ακολουθούμενος από τον πιστό του δούκα, μεταμφιεσμένο πάντα, και από τον γελωτοποιό του περιπλανιέται μέσα σε μια άγρια νύχτα με καταιγίδα και καταφεύγει σ’ ένα καλύβι ξεστομίζοντας βαριές κατάρες.

Οι πιστοί του τον φυγαδεύουν στο Ντόβερ, απέναντι από τις γαλλικές ακτές. Στο μεταξύ ο δούκας της Κορνουάλης, σύζυγος της Ρεγάνης, σκοτώνεται σε μια συμπλοκή, ενώ ο βασιλιάς της Φραγκιάς αποβιβάζεται με στρατό στο Ντόβερ. Η Κορδέλια ειδοποιείται κι έρχεται να συναντήσει τον πατέρα της που βρίσκεται πια στα πρόθυρα της τρέλας. Η συνάντηση γίνεται στο φράγκικο στρατόπεδο. Ακολουθεί σύγκρουση των φράγκικων και των αγγλικών στρατευμάτων και νικούν οι Αγγλοι. Ο Λιρ και η Κορδέλια συλλαμβάνονται και φρουρούνται. Ανάμεσα στις δύο βασίλισσες αδελφές, τη Γονερίλη και τη Ρεγάνη, ξεσπάει διχόνοια. Η Γονερίλη δηλητηριάζει τη Ρεγάνη και η ίδια αυτοκτονεί. Η Κορδέλια δολοφονείται και ο Λιρ ξεψυχάει κρατώντας στην αγκαλιά του το σώμα της.

Αυτός είναι ο τραγικός κόσμος του «Βασιλιά Λιρ». Ενας κόσμος που θυμίζει πολύ τις δικές μας αρχαίες τραγωδίες. Ο Διονύσης Καψάλης σε αυτή τη μετάφραση μας φέρνει πιο κοντά στο σεξπιρικό δράμα κορυφώνοντας τον ποιητικό λόγο του. Η συγκεκριμένη μετάφραση έγινε έπειτα από παραγγελία του Γιώργου Λαζάνη και παρουσιάστηκε το 1999 στο «Υπόγειο» του Θεάτρου Τέχνης. Αργότερα με ελάχιστες διορθώσεις ανέβηκε στη σκηνή του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος από τον Στάθη Λιβαθινό.

«…η προκειμένη μετάφραση δείχνει απλώς αυτό που ήμουν και αυτό που μπορούσα να κάνω τότε, και τίποτα δεν με απαλλάσσει από την ευθύνη μου για τις αστοχίες και τις αποτυχίες της, ούτε καν η εύλογη ελπίδα να μην έχει κακοπάθει στα χέρια μου ένα από τα βαθύτερα, τα πιο καίρια για την ανθρώπινη κατάσταση έργα που γράφτηκαν ποτέ», εξομολογείται στον επίλογο της εισαγωγής του ο Δ. Καψάλης.

Στους αφορισμούς του Τρελού, στην πίκρα του μεγάλου γιου Εντγκαρ, στην κυνικότητα του Εντμοντ, στον ενίοτε σκληρό λόγο των γυναικών ο μεταφραστής αποδίδει με εξαιρετική πειστικότητα τον Σέξπιρ. Στον λόγο όμως του Βασιλιά Λιρ έκανε μια αριστοτεχνική δουλειά πλάθοντας λέξη λέξη την ερήμωση και την απελπισία. Με ένα δικό του απόσπασμα από την Πράξη Τρίτη στη Σκηνή 4, στοίχημα για κάθε μεταφραστή, τελειώνω το κείμενο αυτό, δίχως να τελειώνει ποτέ η συνεχής επιστροφή στον μεγαλύτερο βάρδο που πέρασε ποτέ από τη λογοτεχνία.

«Λιρ: Εσύ το έχεις για πολύ μια καταιγίδα να σε ποτίζει ώς το κόκαλο. Για σένα έτσι θα ‘ναι. Ομως εκεί όπου ριζώνει ο μέγας πόνος, τον μικρό μόλις τον νιώθεις. Αν αποφεύγοντας αρκούδα πέσεις πάνω στη θυμωμένη θάλασσα, θα προτιμήσεις να έρθεις αντιμέτωπος με την αρκούδα. Οταν ο νους δεν βασανίζεται, το σώμα είναι ευάλωτο. Η θύελλα στον νου μού θαμπώνει όλες τις αισθήσεις μου, και νιώθω ένα μονάχα που επίμονα χτυπάει μέσα εδώ: η αχαριστία των παιδιών μου».