«Εγώ είμαι τέκνο της ανάγκης / ώριμο τέκνο της οργής»
Τον τελευταίο καιρό όλο και πιο πολύ επικαιροποιείται ο στίχος του Κώστα Βάρναλη από το ποίημά του «Οδηγητής». Τα τέκνα της οργής πληθαίνουν στην ελληνική κοινωνία.
Κάτι ο όζων κρυπτοφασισμός κάποιων Ελλήνων δικαστών, που δεν καλύπτεται, αλίμονο, από τις γενναίες αποφάσεις άλλων συναδέλφων τους, κάτι η λασπώδης, τοξική βλακεία των μεγάλων μέσων εξημέρωσης, κάτι η νομοθετημένη φτωχοποίηση των λαϊκών στρωμάτων, κάτι ο μπαγάσας ο κορονοϊός που κολλάει μόνο μετά τα μεσάνυχτα, σαν να είναι δράκουλας, αποφεύγοντας τα σχολεία και τα κατάμεστα λεωφορεία κατά τη διάρκεια της ημέρας, κάτι οι μαγκιές των γειτόνων στην απέναντι ακτή του Αιγαίου, που συμπεριφέρονται ακριβώς σαν τον νταή του σχολείου που θα σε ρημάξει στην καρπαζιά εάν συνεχίσεις να μην αντιδράς στο μπούλινγκ του, κάτι οι δεκαεξάχρονοι μαθητές στα κελιά του χερ Χρυσοχοΐτλερ, κάτι το ’να, κάτι τ’ άλλο, η οργή γενικά ογκούται και κραταιούται. Πληθαίνει και βαραίνει γύρω μας και μέσα μας, σαν ένα βαρομετρικό χαμηλό, σαν ένα καταιγιδοφόρο νέφος, που εγκυμονεί θύελλες.
Η οργή! Ενα πολύ σημαντικό συναίσθημα, παραγωγικό, καθώς οδηγεί σε πράξεις. Ο Malcolm X, ο μαύρος Αμερικανός ακτιβιστής, είχε πει πως «η οργή είναι καλύτερη από τη θλίψη. Οταν είσαι οργισμένος, γίνονται αλλαγές». Ακόμα, ο νομπελίστας Γάλλος συγγραφέας Αντρέ Ζιντ είχε δηλώσει πως «όταν θα πάψω να αγανακτώ, θα έχω αρχίσει να γερνώ».
Και, βέβαια, ας μην ξεχνάμε πως ένα από τα σημαντικότερα ποιητικά κείμενα του παγκόσμιου πνευματικού πολιτισμού, το έπος που πάνω του έχτισε η λογοτεχνία του δυτικού κόσμου, δηλαδή η «Ιλιάδα» του Ομήρου, εδράζεται στην τσατίλα, στην οργή, στη μήνιν του Αχιλλέα εναντίον του Αγαμέμνονα, γιατί ο βασιλιάς της Σπάρτης και αρχιστράτηγος των πολιορκητών της Τροίας τού πήρε, με το έτσι θέλω, την αιχμάλωτη Βρισηίδα, το λάφυρο του θαρραλέου πολεμιστή από την άλωση και δήωση της Λυρνησσού… Η πρώτη φράση της «Ιλιάδας» είναι:
«Μῆνιν ἄειδε, θεά, Πηληϊάδεω Ἀχιλῆος / οὐλομένην, ἣ μυρί᾽ Ἀχαιοῖς ἄλγε᾽ ἔθηκε…», που μεταφράστηκε από τους Καζαντζάκη και Κακριδή ως εξής: «Τη μάνητα, θεά, τραγούδα μας του ξακουστού Αχιλλέα, / ανάθεμά τη, πίκρες που ᾽δωκε στους Αχαιούς περίσσιες…». Επίσης, ποιος έχει ξεχάσει την περίφημη «εκδικήτρα οργή» στις «Ευμενίδες» του Αισχύλου;
Πράγματι, η οργή είναι ένα πολύ ισχυρό συναίσθημα, κι αυτό δεν είναι παράξενο, εφόσον η λέξη οργή δεν αποκλείεται να συνδέεται ετυμολογικά με τον οργασμό! Η οργή, λοιπόν, η έντονη ψυχική κατάσταση που προκαλείται από αδικία ή προσβολή και εκδηλώνεται με επιθετική συμπεριφορά και επιθυμία για εκδίκηση, ο έντονος θυμός, είχε την αρχική σημασία του «χαρακτήρα», της «έντονης ιδιοσυγκρασίας», που κι αυτή εξελίχθηκε σημασιολογικά στον «θυμό», την οργή.
Το Λεξικό αναφέρει ως πιθανή ρίζα της λέξης τον ινδοευρωπαϊκό όρο «*worg-», που σημαίνει «φουσκώνω (από οργή, δύναμη)». Η σφοδρή, συνεχής οργή είναι η «μήνις», αγνώστου ετύμου, που στη δημοτική αποδίδεται ως «μάνητα».
Ο «θυμός», τέλος, συνώνυμος της οργής, είναι κι αυτός άγνωστης ετυμολογίας. Αρχικά η λέξη δήλωνε την καρδιά ως έδρα των συναισθημάτων, των κινήτρων και του φρονήματος – ο Πλάτωνας έλεγε πως ο θυμός είναι ένα από τα τρία μέρη της ψυχής, η κινητήριος δύναμη των ευγενών συναισθημάτων, ιδίως του θάρρους και της ανδρείας, σύμφωνα με το Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας.
Πρέπει να ελέγχουμε την οργή μας; Η καταφατική απάντηση έρχεται αμέσως από τα επισημότερα και εγκυρότερα των χειλέων. «Εν οργή μήτε τι λέγειν μήτε πράσσειν» έλεγε ο Πυθαγόρας. Οταν είμαστε οργισμένοι να μη λέμε ούτε να κάνουμε τίποτα, και σ’ αυτό συμφωνεί και ο Χίλων ο Λακεδαιμόνιος, ένας από τους επτά σοφούς της αρχαίας Ελλάδας: «θυμού κράτει», έλεγε.
Κάποιοι νεότεροι διανοητές υπερθεματίζουν: «Δεν πρέπει να δίνουμε σε ανθρώπους με ηλίθιες απόψεις την ικανοποίηση της οργής μας», υποστήριζε ο Κολομβιανός συγγραφέας Νίκολας Γκομέζ Νταβίλα, ενώ ο Περουβιανός συνάδελφός του, ο Κάρλος Καστανέντα, ήταν ακόμα πιο απόλυτος: «Κανένας άνθρωπος δεν είναι αρκετά σημαντικός για να με κάνει να θυμώσω», είχε πει.
Ασφαλώς πρέπει να τα έχουμε κατά νου όλα αυτά όταν τα έχουμε πάρει στο κρανίο, όταν είμαστε μένεα πνέοντες, όταν μας έχουν ανάψει τα λαμπάκια, όταν έχουμε βγει από τα ρούχα μας, όταν είμαστε πυρ και μανία, όταν έχουμε πάρει ανάποδες, όταν τα έχουμε δει κόκκινα, όταν είμαστε εξοργισμένοι και βγαίνουμε εκτός εαυτού. Ασφαλώς η ψυχραιμία έχει αρετές, και σίγουρα υπό το κράτος της οργής λέμε και κάνουμε πράγματα για τα οποία μπορεί να μετανιώσουμε αργότερα. Οπότε καλό είναι να κάνουμε υπομονή, όσο μπορούμε.
Ομως, όπως έλεγε ο Αγγλος ποιητής του 17ου αιώνα Τζον Ντράιντεν, «να φοβάσαι την οργή του υπομονετικού ανθρώπου». Η οργή είναι η φωτιά, η πυροδότηση της εύφλεκτης ύλης της Ιστορίας. «Don’t get mad, get even», είχε πει ο δολοφονημένος Αμερικανός πολιτικός Ρόμπερτ Κένεντι – δηλαδή «μη θυμώνεις, ανταπόδωσε στα ίσα». Η ταξική οργή, για παράδειγμα, είναι ένα πολύ χρήσιμο είδος οργής, που οδηγεί σε πράξεις που αλλάζουν τον κόσμο.
Εάν οι εξεγερμένοι σκλάβοι του Σπάρτακου, οι sans culottes, οι ξεβράκωτοι της Γαλλικής Επανάστασης, ή οι Μπολσεβίκοι είχαν μια, πώς να το πω, βουδική, μια ολύμπια, νηφάλια στάση απέναντι στα δεινά τους, ο κόσμος μας θα ήταν πιο ήρεμος δε, πιο εύτακτος, πολύ πιο άδικος και σκοτεινός δε.
