«Η Πρόκληση της Δημιουργίας»: Μία σπάνια διάλεξη του Χουάν Ρούλφο για τη λογοτεχνία

Δημόσια εισήγηση του Χουάν Ρούλφο, σε κάποια «κουβεντούλα» όπως προτιμούσε να ονομάζει τις δημόσιες παρεμβάσεις του. Πρωτοδημοσιεύτηκε στο Revizea de la Universidad de Mexico, τεύχος XXV, Οκτώβριος-Νοέμβριος 1980

Λίγο αργότερα από προγενέστερη αναφορά μου, εδώ, στο μυθιστόρημα του Χουάν Ρούλφο «Πέδρο Πάραμο», με περίμενε μία, παραπάνω από ευχάριστη, έκπληξη: το χειρόγραφο της μετάφρασης που παρατίθεται παρακάτω. Όσο και να χάρηκα, δεν θέλησα, ομολογουμένως, να την κρατήσω αποκλειστικά για τον εαυτό μου. Ο ίδιος ο Ρούλφο άλλωστε είναι αρχετυπικός, ένας καταγραφέας του συλλογικού ασυνειδήτου Από μια άποψη, τούτη εδώ τη στιγμή, που όλα βάλθηκαν να χωρίσουν άνθρωπο από άνθρωπο, έχει πολύ μεγάλη σημασία να θυμηθούμε τι ενώνει άνθρωπο με άνθρωπο –ακόμα περισσότερο ζωντανό πλάσμα με ζωντανό πλάσμα– και εδώ θα βρούμε την ίδια υπαρξιακή αγωνία της συλλογικής ψυχής που ο Ρούλφο αποτυπώνει στο συγγραφικό αλλά και στο φωτογραφικό έργο του.

Παρακάτω, ο συγγραφέας μιλά για την πρόκληση της δημιουργίας, συγκεκριμένα της γραφής. Έχει, πιστεύω, σημασία να δούμε πώς ανταποκρίθηκε στην πρόκληση αυτή μία από τις μοναδικές πένες του μαγικού ρεαλισμού. Η μετάφραση από την ισπανική γλώσσα ανήκει στον κοινωνιολόγο Θωμά Ζαχαράτο.

Γιατί τον επέλεξες;

«Ανθρώπους μένει ἀποθανόντας ἄσσα οὐκ ἔλπονται οὐδὲ δοκέουσιν», πράγματα που δεν ελπίζουν ούτε φαντάζονται περιμένουν τους ανθρώπους μετά θάνατoν, λέει ο Ηράκλειτος.

Κοινό ανθρώπινο στοιχείο από τη χαραυγή της ιστορίας η συνειδητοποίηση πως η άλλη όψη του νομίσματος είναι ο θάνατος. Οι δοξασίες, η αγωνία, ο τρόμος αλλά και η ελπίδα για το τι μπορεί να είναι τούτο το άγνωστο και σκοτεινό άλλο, το σφιχτοδεμένο ζευγαρωτά με τη ζωή, καταγράφονται στους μύθους, αυτή την αποκρυστάλλωση της συλλογικής ψυχής.

Στην ελληνική μυθολογία, στη Νέκυια, ο νόστος για τη χαμένη πατρίδα οδηγεί τον Οδυσσέα στην κατάβαση στον Άδη. Ο απελπισμένος Ορφέας ψάχνει στα σκότη και το έρεβος, τραγουδώντας, την Ευρυδίκη.

Ο Χουάν Ρούλφο κεντάει τον Πέδρο Πάραμο με τις κλωστές των μύθων και των παραδόσεων των λαών του Μεξικού. Πρόκειται για μύθους και παραδόσεις που μεταφέρουν μέσα στους αιώνες τη συλλογική εμπειρία για τη σχέση της ζωής με τον θάνατο. Ομοίως και στα διηγήματά του «Ο Κάμπος στις Φλόγες».

Η “Ημέρα των Νεκρών”, οι νεκροκεφαλές γλυκίσματα, οι ζωντανοί σκελετοί του Ποσάδα και η κεφάτη γιορτή των “νεκρών” που καταγράφει η κάμερα του Αϊζενστάιν ξορκίζουν, διακωμωδούν και ταυτόχρονα συμφιλιώνουν την καθημερινότητα με τον αναπόφευκτο “άγνωστο”.

Ο Ρούλφο στο έργο του προσεγγίζει τη ζωή και τον θάνατο πατώντας σε αυτό το έδαφος, ψάχνοντας μέσα απ’ αυτό τα άδυτα της ανθρώπινης ψυχής, δημιουργώντας τελικά έναν πανανθρώπινο λόγο.

…Και σαν ν’ ακούω, Θωμά, τον τροχασμό του αλόγου του Κωσταντή στην παραλογή του Νεκρού Αδελφού), να ακομπανιάρει τον Πέδρο και τον Χήθκλιφ. Οντότητες πια αυθύπαρκτες, ζωντανές, στοιχειωτικές, πραγματωμένες από ένα πάθος που έφτασε μέχρι τέλους: έως τα έσχατα και πέρα από τους τάφους. «Έχει φαντάσματα, στο… Κάποτε τα περιγελάγαμε, κι εσύ κι εγώ, κι ο ένας έλεγε στον άλλον αν κοτάει να πάει ανάμεσα στους τάφους και να πει στα φαντάσματα να βγουν να τα δούμε. Όμως, Χήθκλιφ, αν σου πω τώρα να ’ρθεις ανάμεσα στους τάφους, κι εσύ έχεις το κουράγιο να ’ρθεις, θα σε κρατήσω πια μαζί μου» (Έμιλλυ Μπροντέ, «Ανεμοδαρμένα Ύψη»).

Χουάν Ρούλφο: Η Πρόκληση της Δημιουργίας

Δυστυχώς, εγώ δεν είχα κανέναν να μου αφηγηθεί ιστορίες. Στο χωριό μας, ο κόσμος είναι ερμητικά κλειστός για τον ξένο. Οι ντόπιοι μαζεύονταν τ’ απογεύματα, συζήταγαν τα δικά τους κι έλεγαν ιστορίες, μα αν κανείς άλλος πλησίαζε, τότε ή έπεφτε βουβαμάρα ή γύριζαν την κουβέντα στον καιρό: «Φαίνεται πως τα σύννεφα θα ’ρθουν σήμερα αποκεί…» Μην έχοντας τελικά την τύχη να ακούσω τους γηραιότερους να αφηγούνται ιστορίες, αναγκάστηκα να τις επινοήσω, και πιστεύω πως, μία από τις αρχές της λογοτεχνικής δημιουργίας είναι ακριβώς αυτή: η επινόηση, η φαντασία.

Είμαστε ψεύτες• όλα όσα δημιουργεί ο συγγραφέας είναι ψέματα• η λογοτεχνία είναι μια ψευτιά, αλλά από αυτό το ψέμα προκύπτει η αναδημιουργία της πραγματικότητας, ένα από τα βασικά θεμέλια της δημιουργίας. Κρίνω ότι υπάρχουν τρία βήματα: το πρώτο είναι να δημιουργήσεις τον ήρωα, το δεύτερο να δημιουργήσεις το περιβάλλον όπου αυτός θα κινηθεί και το τρίτο να βρεις πώς θα μιλήσει αυτός ο ήρωας, πώς θα εκφραστεί. Τα τρία αυτά σημεία στήριξης είναι όλα όσα απαιτούνται για να διηγηθείς μια ιστορία.

Νιώθω φόβο μπροστά στη λευκή κόλλα και ακόμα περισσότερο όταν πιάνω το μολύβι (αφού γράφω με το χέρι), θέλω ωστόσο να σας πω, στο περίπου, τις μεθόδους μου, κατά μια έννοια πολύ προσωπική.

Όταν αρχίζω να γράφω δεν πιστεύω –ουδέποτε πίστεψα– στην έμπνευση. το ζήτημα της γραφής είναι ζήτημα δουλειάς. Αρχίζω να γράφω για να δω τι θα βγει• γεμίζω σελίδες επί σελίδων ώσπου να εμφανιστεί ξαφνικά εκείνη η λέξη που θα μου δώσει το κλειδί γι’ αυτό που πρέπει να κάνω, γι’ αυτό που πρόκειται να συμβεί. Είναι φορές που φτάνω να γράφω πέντε, έξι ή δέκα σελίδες και να μην εμφανίζεται ο χαρακτήρας που εγώ θα ήθελα να εμφανιστεί• ο ζωντανός εκείνος χαρακτήρας που θα μπορεί να κινείται αυτόνομα, από μόνος. Ξαφνικά, ξεπροβάλλει κάτι που, ακολουθώντας το, πηγαίνω προς αυτόν.

Με την προϋπόθεση ότι ο ήρωας αποκτά ζωή, τότε ίσως δω προς τα πού πηγαίνει• ακολουθώντας τον ακολουθώ δρόμους που δεν γνωρίζω, αλλά μια και ο ήρωας είναι ζωντανός, οδηγεί σε μια πραγματικότητα ή, αν θέλετε, σε μια μη-πραγματικότητα. Ταυτόχρονα, καταφέρνει να δημιουργήσει αυτό που μπορεί να ειπωθεί, αυτό που στο τέλος φαίνεται πως συμβαίνει, ή που μπορεί να συμβεί, ή που θα μπορούσε να συμβεί, αλλά ποτέ δεν συνέβη. Τότε, πιστεύω, είναι σημαντικό να αναρωτηθεί κανείς τι γνωρίζει, τι ψέματα πάει να πει, να σκεφτεί πως εάν μπει στην αλήθεια, στην πραγματικότητα πραγμάτων που είναι ήδη γνωστά, σε αυτό που έχει δει ή ακούσει, τότε κάνει ρεπορτάζ, ιστορία.

Έχω δεχτεί έντονη κριτική από τους συμπατριώτες μου. Λένε πως αφηγούμαι ψευτιές, πως δεν κάνω ιστορία ή πως όλα αυτά που διηγούμαι και γράφω δεν έχουν ποτέ συμβεί, κι έχουν δίκιο! Το πρωταρχικό για μένα είναι η φαντασία. Μέσα σε αυτά τα σημεία στήριξης για τα οποία μιλήσαμε πριν, ρέει η φαντασία. Η φαντασία είναι αστείρευτη, δεν έχει όρια και πρέπει να σπάει το σημείο όπου κλείνει ο κύκλος• υπάρχει κάποια έξοδος –πρέπει να υπάρχει κάποια έξοδος διαφυγής– από όπου θα εκβάλει, από όπου πρέπει να δραπετεύσει.

Πάνω εκεί εμφανίζεται η διαίσθηση. Η διαίσθηση σε οδηγεί να συλλάβεις κάτι που δεν έχει συμβεί, συμβαίνει ωστόσο στο κείμενο. Συγκεκριμενοποιώντας το, δουλεύεις με τη φαντασία, τη διαίσθηση και μια επινοημένη αλήθεια. Όταν γίνεται αυτό, τότε επιτυγχάνεται η ιστορία που θέλουμε να δώσουμε.

Η εργασία είναι μοναχική –αδυνατώ να αντιληφθώ τη συλλογική εργασία στη λογοτεχνία– και αυτή η μοναξιά σε κάνει ένα είδος μέντιουμ για πράγματα που αγνοείς, μα που παρά την άγνοια, το ασυνείδητο ή η διαίσθηση θα σε οδηγήσουν στη δημιουργία. Πιστεύω πως αυτά είναι, πρωτίστως, η βάση όλων όσων θα ειπωθούν, όλης της ιστορίας που θέλω να αφηγηθώ.

Τώρα, υπάρχει ένα άλλο στοιχείο, ένα άλλο εξίσου κομβικό ζήτημα, και αυτό είναι το να θέλεις να αφηγηθείς κάτι πάνω σε πολύ συγκεκριμένα θέματα. Ξέρουμε πολύ καλά πως δεν υπάρχουν παρά μόνο τρία βασικά θέματα: ο έρωτας, η ζωή και ο θάνατος. Δεν υπάρχουν άλλα, και για να συλλάβεις τη φυσική ανάπτυξή τους πρέπει να καταλάβεις πώς να τα μεταχειριστείς, τι μορφές θα τους δώσεις ώστε να μην επαναλάβεις αυτό που έχουν άλλοι πει.

Ο τρόπος με τον οποίο γίνεται η διαχείριση μιας αφήγησης μάς οδηγεί –παρότι έχουμε να κάνουμε με θέματα πολυαφηγημένα– στο να ειπωθούν τα πράγματα με διαφορετικό τρόπο. Διηγούμαστε το ίδιο: από τον Βιργίλιο μέχρι και εγώ δεν ξέρω ποιους, τους Κινέζους ή όποιον άλλο. Περισσότερο πρέπει να αναζητήσουμε τη μορφή ώστε να διαχειριστούμε το θέμα, και πιστεύω πως στη λογοτεχνική δημιουργία, η μορφή –η επονομαζόμενη λογοτεχνική μορφή– είναι αυτή που κυριαρχεί, που τραβά την προσοχή και προκαλεί το ενδιαφέρον.

Με το που θα δημοσιευτεί μια αφήγηση ή ένα βιβλίο, το βιβλίο αυτό είναι νεκρό. Ο συγγραφέας παύει να το σκέφτεται. Αντιθέτως, εάν δεν είναι εντελώς ολοκληρωμένο, τότε επιστρέφει στο μυαλό διαρκώς και δεν παύει ώσπου ο συγγραφέας να συνειδητοποιήσει, από προσωπική πείρα, αυτό που του διέφευγε έως εκείνη τη στιγμή: κάτι έχει απομείνει ανείπωτο. Τότε πρέπει να επιστρέψει και να ξαναπιάσει την ιστορία, να δει πού είναι η έλλειψη, ποιος είναι ο ήρωας που έχει μπλοκάρει και δεν κινείται από μόνος του.

Στην περίπτωσή μου, η ιστορία με καταργεί. Ποτέ δεν διηγούμαι κάτι για το οποίο να έχω προσωπική εμπειρία, κάτι που να έχει στοιχεία αυτοβιογραφικά, που να το έχω δει ή να το έχω ακούσει. Πάντα το φαντάζομαι, ή το αναδημιουργώ, εφόσον υπάρχει κάποιο σημείο στήριξης.

Αυτό είναι το μυστήριο. Η λογοτεχνική δημιουργία είναι ένα μυστήριο και αυτό το μυστήριο μάς το προσφέρει η διαίσθηση. Η ίδια η διαίσθηση είναι μυστηριώδης και αν κάποιος φτάσει στο συμπέρασμα πως ο χαρακτήρας του έργου δεν λειτουργεί και χρειάζεται ο συγγραφέας για να τον βοηθήσει να επιβιώσει, τότε είναι ξεκάθαρο πως υφίσταται σφάλμα.

Μιλώ για πράγματα στοιχειώδη και συγχωρέστε με, αυτές είναι όμως οι εμπειρίες μου• ποτέ δεν έχω αφηγηθεί κάτι που να το έχω παρακολουθήσει. Η βάση μου είναι η διαίσθηση και μέσω αυτής αναβλύζει αυτό που είναι «ξένο» στον συγγραφέα. Το πρόβλημα, όπως σας έλεγα πριν, είναι να διαχειριστείς το θέμα, τον χαρακτήρα, το τι πας να κάνεις με αυτόν, πώς να αποκτήσει ζωή.

Όσο αυτός παρουσιάζεται αναγκεμένος από τον συγγραφέα, θα βρίσκεται σε αδιέξοδο. Ένα από τα πιο δύσκολα πράγματα, που μου έχει κοστίσει, είναι ακριβώς η κατάργηση του συγγραφέα, η αυτοκατάργηση. Αφήνω τους χαρακτήρες να λειτουργούν από μόνοι τους, χωρίς τη δική μου παρέμβαση, γιατί αλλιώς θα έμπαινα στην περιπλάνηση του δοκιμίου, στον στοχασμό. Με το που αρχίζει κάποιος να τοποθετείται με βάση τις ιδέες του και προσπαθεί να δημιουργήσει βάσει της ιδεολογίας που έχει, του τρόπου που σκέφτεται για την ζωή και τον κόσμο, για τα ανθρώπινα πλάσματα και για την αιτία που κινεί τις πράξεις τους, καταλήγει φιλόσοφος. Όταν συμβαίνει αυτό, ο συγγραφέας γίνεται δοκιμιογράφος.

Γνωρίζουμε πολλά μυθιστορήματα-δοκίμια, πολλά λογοτεχνικά έργα που είναι μυθιστορήματα-δοκίμια. Το είδος όμως που, κατά κανόνα, ελάχιστα δανείζεται από τα παραπάνω είναι το διήγημα.

Για μένα το διήγημα είναι είδος πιο σημαντικό από το μυθιστόρημα, αφού πρέπει να συγκεντρωθείς σε μερικές σελίδες για να πεις πολλά πράγματα, πρέπει να συνθέσεις, πρέπει να συγκρατηθείς. Σε αυτό ο διηγηματογράφος μοιάζει λίγο με τον ποιητή, τον καλό ποιητή. Ο ποιητής πρέπει να φεύγει τιθασεύοντας το άλογο για να μην αφηνιάσει. Εάν αφηνιάσει, και γράφει για να γράφει, τότε οι λέξεις τού φεύγουν και απλούστατα αποτυγχάνει. Το ουσιαστικό είναι ακριβώς να συγκρατείσαι, να μην αφηνιάζεις, να μην ξεμπουκώνεις, να μη μένεις αδειανός. Το διήγημα έχει αυτή την ιδιαιτερότητα και το προτιμώ από το μυθιστόρημα, αφού το δεύτερο επενδύει σε εγκεφαλικές περιπλανήσεις.

Λένε πως το μυθιστόρημα είναι ένα είδος που χωρά τα πάντα, σάκος όπου μπαίνουν όλα: χωράει αφηγήσεις, θέατρο και δράση, δοκίμια φιλοσοφικά και μη, μια σειρά από θεματικές έως ότου ο σάκος γεμίσει. Αντιθέτως, στο διήγημα, πρέπει να περιορίζεσαι, να συνθέτεις, να αφηγείσαι μια ιστορία με μερικές λέξεις. Είναι πολύ δύσκολο σε τρεις, τέσσερεις, ή δέκα, σελίδες να διηγηθείς μια ιστορία που άλλοι διηγούνται σε διακόσιες.

Αυτή είναι πάνω-κάτω η ιδέα που έχω για τη δημιουργία, για την αρχή της λογοτεχνικής δημιουργίας. Είναι φανερό πως δεν είναι μια λαμπρή παρουσίαση αυτή που σας έκανα, και μίλησα μ’ έναν τρόπο πολύ στοιχειώδη γιατί, στην πραγματικότητα, ο ίδιος είμαι πολύ στοιχειώδης. Έχω πολύ φόβο για τους διανοούμενους, γι’ αυτό και προσπαθώ να τους αποφεύγω. Όποτε συναντώ διανοούμενο παίρνω δρόμο και συμπεραίνω πως ο συγγραφέας πρέπει να είναι ο λιγότερο διανοούμενος από κάθε πνευματικό άνθρωπο, γιατί οι ιδέες και οι σκέψεις του είναι πράγματα πολύ προσωπικά που δεν έχουν λόγο να επιδράσουν στους άλλους. Δεν πρέπει να επιχειρούμε να επιδράσουμε στους άλλους, ούτε να κάνουμε κάτι επειδή αρέσει στους άλλους. Όταν φτάνει κανείς σε αυτό το σημείο που μπορεί να ονομαστεί τελικό, τότε κάτι έχει καταφέρει.

Όπως όλοι σας γνωρίζετε, δεν υπάρχει κανένας συγγραφέας που να γράφει όλα όσα σκέφτεται. Είναι πολύ δύσκολο να μεταφέρεις τη σκέψη στη γραφή• πιστεύω πως κανείς δεν το κάνει, κανείς δεν το έχει κάνει, αφού, απλούστατα, υπάρχουν πολλά πράγματα που όταν αναπτύσσονται χάνονται.

Ο Θωμάς Ζαχαράτος είναι κοινωνιολόγος. Εργάζεται στα ΚΕΦΙΑΠ Χαλκιδικής.

Τα δύο βιβλία που έγραψε ο Χουάν Ρούλφο «Πέδρο Πάραμο» και «Ο Κάμπος στις Φλόγες» κυκλοφορούν στην ελληνική γλώσσα από τις εκδόσεις Πατάκη, σε μτφ Έφης Γιαννοπούλου