Ντέιβιντ Γκρέμπερ: ένας μεγάλος έφυγε

Ο Ντέιβιντ Γκρέμπερ, που μας άφησε τραγικά πρόωρα στις 2 του Σεπτέμβρη, μόλις 59 ετών, ήταν ένας από τους σημαντικότερους διανοούμενους των καιρών μας. Εγραψε ορισμένα από τα πιο επιδραστικά κείμενα της κοινωνικής ανθρωπολογίας των τελευταίων δύο δεκαετιών, ενώ υπήρξε ίσως ο πιο γνωστός στο ευρύ κοινό ανθρωπολόγος από την εποχή της Μάργκαρετ Μιντ και άφησε ένα έργο-παρακαταθήκη για τη μελέτη της κοινωνικής ανισότητας που έχει τη στόφα του κλασικού.

Είχα την τεράστια τύχη να συνυπάρξουμε στο Κολέγιο Goldsmiths του Πανεπιστημίου του Λονδίνου, αυτός ως διδακτικό προσωπικό και εγώ ως διδακτορικός φοιτητής του. Ως μέντορας ενέπνεε, ως πολιτικός σύντροφος ήταν αλληλέγγυος και ως φίλος ήταν απολαυστικός: ένας καταιγισμός χιούμορ και πρωτότυπων ιδεών.

Η απώλειά του είναι ανυπολόγιστη για τις κοινωνικές επιστήμες αλλά και για τα κινήματα. Δεν είναι τυχαίο ότι θρηνήθηκε και θρηνείται ακόμα διεθνώς, ενώ δεκάδες αν όχι εκατοντάδες κείμενα γράφτηκαν για τη θυελλώδη ακαδημαϊκή και πολιτική πορεία του. Πολλοί έγραψαν -ανάμεσά τους κι εγώ- για την πολιτική δραστηριότητά του και την ταγμένη στον αναρχισμό ζωή του. Εδώ θα ήθελα με σύντομο τρόπο να θυμίσω κάποιες από τις τόσο σπουδαίες συμβολές του στις κοινωνικές επιστήμες.

Ο Ντέιβιντ υπήρξε ένας πολυμαθής «κλασικιστής»: ένας άνθρωπος που, κόντρα στην ακαδημαϊκή τάση της εποχής μας προς την υπερεξειδίκευση, μπορούσε να σου μιλά για ώρες για τον Ομηρο, τον Ρουσό, τον Ενγκελς, τη Σιμόν Βέιλ και τον Ερικ Γουλφ – συνδυάζοντας τους παραπάνω στον ίδιο ειρμό σκέψης και στην ίδια ανάπτυξη επιχειρήματος. Η γραφή του ήταν εναργής και στόχευε πάντα στο να γίνεται κατανοητός από το εξω-ακαδημαϊκό κοινό.

Τον ενδιέφερε η δημόσια παρέμβαση – ή καλύτερα να εμπλουτίζει τον δημόσιο διάλογο. Σε αυτό συνεισέφερε μια εμβρίθεια σχεδόν τερατώδη: οι εθνογραφικές και ιστορικές γνώσεις του είχαν, χωρίς υπερβολή, τα χαρακτηριστικά μιας ζωντανής εγκυκλοπαίδειας. H συνδυαστική ικανότητά του ήταν μαγική: τόσο από κοντά όσο και στον γραπτό λόγο ο Ντέιβιντ Γκρέμπερ είχε διεισδυτικό χιούμορ και σατιρική διάθεση, δύο χαρακτηριστικά που συνδυάζονταν μοναδικά με την ταγμένη, βιωμένη ριζοσπαστικότητά του.

Οταν ο Ντέιβιντ, παιδί της Νέας Υόρκης που έζησε μια δεκαετία στο Σικάγο, πρωτοπήγε στο Λονδίνο (γύρω στο 2006-07), στην ουσία αποσυνάγωγος για το αμερικανικό σύστημα ανώτατης εκπαίδευσης λόγω εν πολλοίς του ακτιβισμού του, το ανθρωπολογικό κοινό έμεινε ενεό σε τουλάχιστον δύο περιπτώσεις: με την ανακοίνωσή του στην ετήσια σειρά των Malinowski lectures, μια μελέτη-κριτική στη γραφειοκρατία («Dead zones of the imagination»), και με μια ανακοίνωση για τον βίαιο χαρακτήρα της αστυνομίας στις ΗΠΑ («On the phenomenology of giant puppets»).

Η πρώτη ήταν δραματική, η δεύτερη ξεκαρδιστική: και οι δύο όμως συγκλόνισαν με την πρωτοτυπία τους. Καίρια εξάλλου ήταν τα κείμενά του για τη φύση της πολιτικής εξουσίας στον τόμο «On Kings», που συνεπιμελήθηκε με τον μέντορά του Μάρσαλ Σάλινς, ίσως τον πιο γνωστό ανθρωπολόγο εν ζωή. Ο ίδιος ο Σάλινς αρνούνταν ότι επηρέασε τον Ντέιβιντ, σημειώνοντάς μου σε ιδιωτική συνομιλία ότι ο Ντέιβιντ υπήρξε πάντα «ο μέντορας του εαυτού του».

Πράγματι η καταιγιστική σκέψη του Ντέιβιντ ήταν πάντα αυτόνομη και ελεύθερη. Είτε έγραφε μια ευαίσθητη βαθιά μονογραφία για τη μνήμη της δουλείας στον τόπο που μελέτησε εθνογραφικά, τη Μαδαγασκάρη (Lost People), είτε έγραφε το κατά γενική παραδοχή καλύτερο και πιο ευσύνοπτο βιβλίο οικονομικής ανθρωπολογίας για το ζήτημα της αξίας (Towards an anthropology of value), είτε παρέδιδε την απόλυτη αναφορά για το ζήτημα της ιστορίας του χρέους (Debt: the first 5.000 years, ελληνική μετάφραση «Χρέος»), o Ντέιβιντ υπήρξε ένας διαυγής αλλά ταυτόχρονα βαθύς συγγραφέας, του οποίου η ανάλυση ήταν στην πρωτοπορία των κοινωνικών επιστημών. Εξάλλου ο Γκρέμπερ υπήρξε ο πιο πολυμεταφρασμένος ανθρωπολόγος στα ελληνικά: έξι βιβλία του υπάρχουν στη γλώσσα μας.

Η πολιτική για τον αναρχικό Γκρέμπερ ήταν εξ απαλών ονύχων βιωμένη πράξη: ο πατέρας του είχε πολεμήσει στην Ισπανία με τις Διεθνείς Ταξιαρχίες, ενώ η μητέρα του υπήρξε συνδικαλίστρια εργάτρια. Ο Ντέιβιντ ριζοσπαστικοποιήθηκε στις τάξεις των αναρχικών κινημάτων, ήταν μέλος του συνδικάτου IWW (Industrial Workers of the World), συμμετείχε σε διαδηλώσεις, προωθούσε στην πανεπιστημιακή αίθουσα αντικαπιταλιστικές ιδέες, στήριξε ενεργά το ριζοσπαστικό κουρδικό κίνημα στη Συρία και την ευρύτερη περιοχή και έβλεπε στην ανθρωπολογία μια ρεαλιστική εναλλακτική εκδοχή της καπιταλιστικής πραγματικότητας.

Μόνο ένα μυαλό δοσμένο στη δυνατότητα αλλαγής, στην παραδοχή ότι ο παρών κόσμος δεν είναι ο μόνος δυνατός, μπορούσε να γράφει με τον τρόπο του Γκρέμπερ. Ο απότομος τρόπος που έφυγε, έκοψε το νήμα της γραφής του δραματικά νωρίς – είχε πολλά ακόμα να προσφέρει.

* αναπληρωτής καθηγητής Κοινωνικής Ανθρωπολογίας, Πανεπιστήμιο του Οσλο