Πολλά έχουν γραφτεί για τα νέα ωρολόγια προγράμματα στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση. Συνδικαλιστικά όργανα και επιστημονικές ενώσεις της Μέσης Εκπαίδευσης έχουν ήδη τοποθετηθεί με σχετικές ανακοινώσεις, υπομνήματα, επιστολές και παραστάσεις διαμαρτυρίας.
Οι ανησυχίες, όπως αυτές έχουν διατυπωθεί, αφορούν στον βαθμό των δυνατοτήτων ανάπτυξης της πολύπλευρης μόρφωσης και των ικανοτήτων των μαθητών και μαθητριών, στις εργασιακές συνθήκες των εκπαιδευτικών, στην απουσία διαλόγου με την εκπαιδευτική κοινότητα και τους επιστημονικούς φορείς, στην έλλειψη επιστημονικής και παιδαγωγικής τεκμηρίωσης, καθώς ακόμη και στην επίτευξη των – συνταγματικά κατοχυρωμένων – σκοπών της εκπαίδευσης.
Οι σύγχρονες οικονομικές προκλήσεις και τα κοινωνικά προβλήματα, η αντιμετώπιση των οποίων οφείλει να συνιστά άμεση προτεραιότητα για όλους, αναδεικνύουν τα ζητήματα μιας ουσιαστικής συζήτησης για τις αλλαγές στην εκπαίδευση.
Τέτοια ζητήματα είναι οι προϋποθέσεις βελτίωσης της ποιότητας του εκπαιδευτικού έργου και των δομών υποστήριξης των σχολικών μονάδων, η έγκαιρη κάλυψη των κενών της εκπαίδευσης με διορισμούς εκπαιδευτικών και η μείωση του αριθμού των μαθητών και μαθητριών ανά τμήμα, καθώς συμβάλλουν στην παροχή μιας πραγματικά δωρεάν εκπαίδευσης και στην κάλυψη όλων των βασικών εκπαιδευτικών αναγκών μιας οικογένειας.
Επίσης, η επιμόρφωση των εκπαιδευτικών, η ποιοτική αναβάθμιση των σχολικών βιβλίων και η βελτίωση των υποδομών είναι μερικά τέτοια ζητήματα. Η συζήτηση για την αναγκαιότητα της καλλιτεχνικής, κοινωνικής και οικονομικής παιδείας σε ένα ωρολόγιο πρόγραμμα οφείλει κυρίως να αφορά στις δυνατότητες για την περαιτέρω ενίσχυσή της.
Η ανάπτυξη από τη μια των δεξιοτήτων στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση και ο ρόλος των προγραμμάτων σπουδών αποτελούν εκπαιδευτικά ζητήματα, για τα οποία διατυπώνονται πολλές και διαφορετικές απόψεις. Από την άλλη, είναι πολλά τα κείμενα, οι ανακοινώσεις και οι προτάσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που αφορούν στις οικονομικές και εκπαιδευτικές πολιτικές της, όπου αναφέρονται ο ρόλος των δεξιοτήτων και ικανοτήτων και η σημασία τους στην επίτευξη των μελλοντικών στόχων των ευρωπαϊκών συστημάτων εκπαίδευσης και κατάρτισης.
Ήδη από το 2006, στο πλαίσιο αναφοράς της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τις βασικές ικανότητες (1) και στην πρόσφατη αναθεώρησή του (2), τονίζεται η σημασία της ανάπτυξης, της διατήρησης και της επικαιροποίησης των βασικών ικανοτήτων από τους νέους. Έτσι, η ικανότητα γραμματισμού· η πολυγλωσσική ικανότητα· η ικανότητα στις θετικές επιστήμες, την τεχνολογία, τη μηχανική και τα μαθηματικά (ΕΤΜΜ), με γνώμονα τη σχέση τους με τις τέχνες, τη δημιουργικότητα και την καινοτομία· η ψηφιακή ικανότητα· η προσωπική, κοινωνική και μεταγνωστική ικανότητα· οι κοινωνικές ικανότητες που σχετίζονται με την ιδιότητα του πολίτη· η πρωτοβουλία και η επιχειρηματικότητα· η πολιτισμική συνείδηση και έκφραση αποτελούν βασικό θεμέλιο για τη μάθηση.
Σημειώνεται, επίσης, ότι οι ικανότητες ορίζονται ως ένας συνδυασμός γνώσεων, δεξιοτήτων και στάσεων και η σημασία τους έγκειται στη συμβολή τους στα άτομα για την προσωπική ολοκλήρωση και ανάπτυξη, την κοινωνική ένταξη και την ενεργό συμμετοχή στα κοινά. Η έννοια της ικανότητας είναι ευρύτερη της δεξιότητας και γενικότερα ορίζεται ως «η δυνατότητα του ατόμου να εφαρμόσει επαρκώς τα μαθησιακά αποτελέσματα σε ένα καθορισμένο πλαίσιο (εκπαίδευση, εργασία, προσωπική ή επαγγελματική ανάπτυξη)» (3).
Σε σχετικές ερευνητικές αναφορές (4) υπογραμμίζεται η σύνδεση των βασικών ικανοτήτων με αξίες όπως η δημοκρατία, ο αλληλοσεβασμός, η κοινωνική ένταξη και οι διαπολιτισμικές αρχές. Διατυπώνεται, επίσης, η σημασία της σύνδεσης των ικανοτήτων με την αντιμετώπιση της κρίσης, της υψηλής ανεργίας, της αναντιστοιχίας προσφερόμενων και ζητούμενων δεξιοτήτων και με τη διευκόλυνση ένταξης στην εργασία. Στο πλαίσιο αυτό προτείνεται η προώθηση της ανάπτυξης δεξιοτήτων σε τομείς όπως η δημιουργικότητα, η κριτική σκέψη, η ανάληψη πρωτοβουλιών, η καινοτομία, η επιχειρηματικότητα, η επίλυση προβλημάτων, η λήψη αποφάσεων, ενώ αναγνωρίζεται και η σημασία της επίτευξης των συλλογικών στόχων.
Κατά την τελευταία δεκαετία, έχει σημειωθεί και η ανάγκη της συμβολής των δεξιοτήτων και ικανοτήτων στην επίτευξη των στόχων της βιώσιμης ανάπτυξης. Η βιώσιμη ανάπτυξη αποτελεί μια προσέγγιση που επιδιώκει να δώσει απαντήσεις αφού συνυπολογιστούν οικονομικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές πτυχές, ενώ όλες οι χώρες καλούνται να ανταποκριθούν στην υλοποίηση του σχεδίου δράσης «Ατζέντα 2030» (5). Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει δεσμευτεί στη λήψη μέτρων για την υλοποίηση των στόχων αυτής της Ατζέντας, μέσω των νέων προτεραιοτήτων της σε τομείς όπως είναι η απασχόληση, η καινοτομία, η εκπαίδευση, η κοινωνική ένταξη και το κλίμα/ενέργεια (6).
Τα παραπάνω λαμβάνονται υπόψη κατά τη διαδικασία σχεδιασμού εκπαιδευτικών προγραμμάτων, δραστηριοτήτων και διαγωνισμών από τα Υπουργεία Παιδείας των κρατών μελών της Ένωσης, όπου οι μαθητές και οι μαθήτριες με τη συμμετοχή τους δημιουργούν, εκφράζοντας τις δικές τους ανησυχίες και απόψεις για το μέλλον και τον τρόπο που βλέπουν τους ίδιους μέσα σε αυτό.
Από την άλλη, οι εθνικές κυβερνήσεις κρίνονται και από τις απαντήσεις των εκπαιδευτικών πολιτικών τους σε αυτές τις ανησυχίες των νέων αλλά κυρίως από την “ικανότητά” τους να δημιουργήσουν ένα μέλλον κοινωνικά και οικονομικά βιώσιμο με τους πολίτες και την κοινωνία συμμέτοχους, καθώς και από τη “δεξιότητά” τους να προλάβουν να δώσουν τις γνώσεις και τα κατάλληλα χρώματα στους νέους, για να βάζουν πάντα τον ήλιο στην εικόνα του κόσμου τους.
Η Αλίκη, ο Αντώνης, η Αφροδίτη, η Έβελυν, η Τζίνα και τα άλλα παιδιά της περιβαλλοντικής ομάδας του σχολείου τους, εκφράζουν τις δικές τους ανησυχίες και με τους στίχους του βραβευμένου τραγουδιού τους – με τίτλο «Βόλτα τον ήλιο» (7)- μας λένε:
«Βγάλε τον ήλιο μια βόλτα…..
κλέψε απ’ του ήλιου τη δύση
το χρυσαφί της το χρώμα
ο γιος σου ίσως να μην το ζήσει….
ίσως προλάβεις ακόμα
ίσως προλάβεις ακόμα!»
* Ο τίτλος είναι εμπνευσμένος από τον στίχο του τραγουδιού των μαθητών και μαθητριών του ΓΕΛ Σύρου το οποίο βραβεύτηκε στο πλαίσιο της συμμετοχής της περιβαλλοντικής ομάδας του σχολείου στο Μαθητικό Διαγωνισμό Ραδιοφωνικού Μηνύματος και Τραγουδιού «Καν΄το ν’ ακουστεί 2020» με θέμα: «Εκπέμπουμε σήμα κινδύνου, αγκαλιάζουμε τη Γη», από το European School Radio για μαθητές/-τριες Π.Ε. και Δ.Ε. – σχ. έτος 2019-2020 με την έγκριση του Υ.ΠΑΙ.Θ.
* Ο Γιώργος Παπαγιάννης είναι οικονομολόγος, Δρ. Πανεπιστημίου Μακεδονίας και συντονιστής Εκπαιδευτικού Έργου
