Ιουλιανά 1965 – 100 μέρες που συγκλόνισαν την Ελλάδα

Συμπληρώνονται σήμερα 55 χρόνια από την έναρξη της πολιτικής κρίσης του Ιουλίου του 1965 που συγκλόνισε την Ελλάδα και προετοίμασε σε μεγάλο βαθμό τη δικτατορία της 21ης Απριλίου του 1967. Εκείνη η κρίση έμεινε στην Ιστορία με τον τίτλο «Ιουλιανά», ενώ συνοδεύεται κι από άλλους -όπως «αποστασία», «βασιλικό πραξικόπημα» κ.λπ.- που τονίζουν κάποια από τις πλευρές της.

Σε κάθε περίπτωση τα Ιουλιανά του ’65 ήταν πρωτοφανής πολιτική εκτροπή, με κοινοβουλευτικούς και πολιτειακούς όρους, που έδειξε τα όρια του μετεμφυλιακού πολιτικού συστήματος αποκαλύπτοντας ταυτόχρονα τα στεγανά του και τις εξαρτήσεις της οικονομικής και πολιτικής ολιγαρχίας της χώρας από τον ξένο παράγοντα.

Ηταν όμως κι ένας παλλαϊκός ξεσηκωμός για εκδημοκρατισμό της πολιτικής και κοινωνικής ζωής, για λαϊκές ελευθερίες και δικαιώματα. Εκείνη η κρίση έδειξε πως όταν αυτές οι ελευθερίες και τα δικαιώματα, η δημοκρατία γενικότερα, περιστέλλονται, τίποτα το θετικό δεν προκύπτει. Αντίθετα, οι συνέπειες μπορεί να είναι πολύ οδυνηρές.

Με αφορμή αυτήν τη μαύρη επέτειο επανακυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Μετρονόμος το, κλασικό πλέον, βιβλίο του Φώντα Λάδη «Ιουλιανά 1965 – 100 μέρες που συγκλόνισαν την Ελλάδα». Το βιβλίο αυτό πρωτοκυκλοφόρησε το 1985 από τις Εκδόσεις Καστανιώτη, ενώ πριν από τέσσερα χρόνια είχε διανεμηθεί από την «Εφ.Συν.». Η τωρινή έκδοση είναι η πλέον άρτια, διατηρώντας όλα τα ντοκουμέντα της αρχικής, όπως για παράδειγμα τις 170 φωτογραφίες-ντοκουμέντα που περιέχει.

Αντί περισσότερων αναφορών παραθέτουμε ένα απόσπασμα από το βιβλίο όπου ο Φώντας Λάδης δίνει το στίγμα των γεγονότων του Ιουλίου του ’65 και εκφράζουμε τη βεβαιότητα πως αυτό το βιβλίο θα συνεχίσει να θρέφει με ιστορική γνώση και τις νεότερες γενιές, όπως έγινε με αυτές που προηγήθηκαν τα τελευταία 35 χρόνια.

Το στίγμα των Ιουλιανών

Η Ελλάδα το καλοκαίρι του 1965 βρέθηκε στο μεταίχμιο. Πολιτικές και κοινωνικές συμμαχίες, συνασπισμοί συμφερόντων και ιδεολογιών, που είχαν παγιωθεί και λειτουργήσει ώς εκείνη τη στιγμή, άρχισαν, μετά την «πύρρειο νίκη» της αντίδρασης, να μεταλλάσσονται στη μορφή και στην ουσία, ώς την επόμενη μεγάλη σύγκρουση.

Από το 1965 και μετά τίποτα και κανείς δεν έμεινε όπως ήταν πριν. Βαθιές ανακατατάξεις και διασπάσεις συγκλόνισαν τον πολιτικό χώρο από τη Δεξιά ώς την Αριστερά. Για το πολιτικό εποικοδόμημα είχε φτάσει η ώρα να ακολουθήσει τις αλλαγές της ίδιας της ελληνικής κοινωνίας…

Τι ήταν τα γεγονότα που εξετάζουμε πέρα από μια διαρκής διαδήλωση εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων που απλωνόταν σε όλη τη χώρα; Τα «Ιουλιανά» ήταν η κορύφωση μιας κρίσης που βρισκόταν σε εξέλιξη από καιρό. Ηταν η μετωπική, ανοιχτή αντιπαράθεση δύο συνασπισμών πολιτικών δυνάμεων, που ο ένας (ξένος παράγοντας, Παλάτι και ελληνική Δεξιά) δεν είχε τη διάθεση να παραχωρήσει ούτε ένα από τα φέουδα της εξουσίας που ανεξέλεγκτα ασκούσε, ενώ ο άλλος (παραδοσιακή Αριστερά και ένα μεγάλο μέρος της Ενωσης Κέντρου) ζητούσε να γίνουν ορισμένες πρώτες αλλαγές πολιτικής πλεύσης και συμπεριφοράς. Αλλαγές που, με τα σημερινά μέτρα, φαίνονται στοιχειώδεις, αλλά με τα μέτρα εκείνης της εποχής ήταν σημαντικές…

Ας συγκεφαλαιώσουμε τα βασικά χαρακτηριστικά των Ιουλιανών:

■ Μετωπική σύγκρουση των δημοκρατικών δυνάμεων και των δυνάμεων της ολιγαρχίας για το «ποιος κυβερνάει τη χώρα» (η κάθε νόμιμη κυβέρνηση ή το Παλάτι και οι ξένοι;) Το πρόβλημα βέβαια δεν ήταν τυπικό, αλλά ουσιαστικό: θα παίρνονταν ορισμένα πρώτα μέτρα στοιχειώδους, πολιτικού και κοινωνικού εκδημοκρατισμού ή θα συνεχιζόταν η αντιδραστική πολιτική της Δεξιάς;

■ Λαϊκό ξέσπασμα: Για να αποδώσουμε το κλίμα των ημερών, φτάνει να πούμε ότι σε όλες σχεδόν τις καθημερινές μεγάλες πορείες προς την πλατεία Συντάγματος οι μάζες των διαδηλωτών -και όχι λίγοι «θερμόαιμοι»- ήθελαν να φτάσουν ώς το παλάτι και με μεγάλο κόπο οι κάθε φορά επικεφαλής συγκρατούσαν το πλήθος, που έπαιρνε τον «κατήφορο» της Πανεπιστημίου και εκτονωνόταν μουντζώνοντας την εφημερίδα του Μητσοτάκη, την «Ελευθερία».

■ Υψηλό σημείο λαϊκής ενότητας που έφερε για κάποιο διάστημα ακόμα πιο κοντά την κορυφή των δημοκρατικών πολιτικών δυνάμεων ή έστω πέτυχε την παράλληλη, ομόρροπη στρατηγική τους. Γρήγορα όμως υπήρξε αποδυνάμωση της ενότητας της κορυφής (συμμετοχή Γεωργίου Παπανδρέου στο Συμβούλιο του Στέμματος, αποδοχή της κυβέρνησης Παρασκευόπουλου κ.ά.).

■ Αυθορμητισμός του λαϊκού στοιχείου στις διαδηλώσεις, που όχι μόνο δεν ερχόταν σε αντίθεση με τις δυνατότητες που εκείνη τη στιγμή είχε το δημοκρατικό κίνημα, αλλά, επειδή ήταν ένα γενικευμένο καθολικό φαινόμενο, τις πολλαπλασίαζε και έδινε τις βασικές πολιτικές συντεταγμένες αυτού του κινήματος. Στα «Ιουλιανά», με τρόπο ίσως μοναδικό στη νεότερη πολιτική μας ιστορία, κύριο στοιχείο των λαϊκών εκδηλώσεων ήταν το κέφι, η αισιόδοξη μαχητικότητα, η ανεξάντλητη δημιουργικότητα και εφευρετικότητα στα πανό, στα συνθήματα, στα τραγούδια.

■ Αναπόφευκτη, ώς έναν βαθμό, η μετατροπή των προσώπων (του Παπανδρέου, του Πέτρουλα, του Κωνσταντίνου, των αποστατών) σε σύμβολα, θετικά ή αρνητικά, ανάλογα. Η καθολική «θεοποίηση» ειδικά του Γεωργίου Παπανδρέου οφειλόταν «στη λαϊκή αντίληψη που συνηθίζει να υπεραπλουστεύει τις έννοιες» (Γιάννης Κάτρης), αλλά βέβαια και στο γενικότερο πολιτικό κλίμα και στο επίπεδο του κινήματος εκείνης της εποχής.

■ Οξείες αντιθέσεις, στον μεγάλο και πολυποίκιλο χώρο της Ενωσης Κέντρου, τις οποίες εκμεταλλεύτηκε κατάλληλα το Παλάτι…

■ Χαμηλό οργανωτικό και -κατά μία άποψη- ιδεολογικό επίπεδο της παραδοσιακής Αριστερός, της ΕΔΑ, που, εν πάση περιπτώσει, βρέθηκε κι αυτή, για τους δικούς της λόγους και στο δικό της μέτρο των ευθυνών, σε αναντιστοιχία με τη δυναμική των εξελίξεων. Η Αριστερά -με το ΚΚΕ εκτός νόμου- ήταν στις πρώτες γραμμές και πολλές φορές πρωταγωνίστησε στα πολιτικά πράγματα (κίνημα ειρήνης, κηδεία Λαμπράκη, σημαντικές πρωτοβουλίες στη Βουλή, ίδρυση Λαμπράκηδων κ.ά.), ωστόσο στάθηκε ανεπαρκής να προστατέψει αν όχι τις επιτυχίες του κινήματος -πράγμα από ένα σημείο και πέρα πολύ δύσκολο-, τουλάχιστον την ίδια της την ύπαρξη, όπως αποδείχτηκε και από τον τρόπο επικράτησης της δικτατορίας.