Κορυφαία τραγωδός, μαχητική αγωνίστρια

ΣΕ ΗΛΙΚΙΑ 102 ΕΤΩΝ ΕΦΥΓΕ Η ΑΣΠΑΣΙΑ ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΙΟΥ

Μήδεια, Ηλέκτρα, Αντιγόνη, Κλυταιμνήστρα… Δεν υπάρχει τραγική ηρωίδα που να μην έβαλε την ερμηνευτική της σφραγίδα η Ασπασία Παπαθανασίου, με μια σύγχρονη προσέγγιση του αρχαίου δράματος. Ιδρυτικό μέλος και πρωταγωνίστρια πολλών θιάσων, βραβευμένη με διεθνείς διακρίσεις, ακούραστη σε περιοδείες εντός και εκτός Ελλάδος, μαχητική και πολιτικοποιημένη από την εποχή της Εθνικής Αντίστασης, η σπουδαία ηθοποιός έφυγε από τη ζωή, πλήρης ημερών, σε ηλικία 102 ετών.

Γεννημένη το 1918 στην Αμφισσα, τελείωσε τη Δραματική Σχολή του Εθνικού το 1940, με δασκάλους τον Δημήτρη Ροντήρη και τον Αιμίλιο Βεάκη. Πρωτοεμφανίστηκε στο θέατρο το 1941 με τους θιάσους της Μαρίκας Κοτοπούλη και της Κατερίνας Ανδρεάδη, ωστόσο γρήγορα εγκαταλείπει τη σκηνή, εντάσσεται ενεργά στην Εθνική Αντίσταση και γίνεται ταγματάρχης του ΕΛΑΣ Αθήνας, ενώ συλλαμβάνεται δύο φορές από τις ιταλικές αρχές κατοχής. Μετά την απελευθέρωση, θα γίνει ιδρυτικό μέλος του Λαϊκού Θεάτρου, μαζί με ηθοποιούς της Αντίστασης.

H ίδια έχει αφηγηθεί τις αναμνήσεις της από εκείνα τα χρόνια: «Στη διάρκεια της Κατοχής, τον τελευταίο ενάμιση χρόνο, ήμουν στον εφεδρικό ΕΛΑΣ, εδώ στην Αθήνα. Μόλις έγινε η απελευθέρωση ζήτησα να φύγω γιατί ήξερα ποια θα είναι η εξέλιξη. Εφυγα. Με μια ομάδα ηθοποιών (Αλέκα Παΐζη, Αλέξης Δαμιανός, Μάνος Ζαχαρίας, Αλκη Ζέη) και με επικεφαλής τον Γιώργο Σεβαστίκογλου φτιάξαμε το Λαϊκό Θέατρο. Είχαμε νοικιάσει, με λεφτά του KKE, Πατησίων και Στουρνάρα, το Θέατρο Παπαϊωάννου και με μεγάλο ενθουσιασμό το ετοιμάζαμε. Είχαμε βρει ένα έργο, ενός Λιδάκη με τίτλο “’41-’44”, και αρχίσαμε τις πρόβες. Εκείνες τις μέρες είχαν προγραμματίσει το κόμμα και οι οργανώσεις μια μεγάλη συγκέντρωση. Κατεβήκαμε από το θέατρο με τα λάβαρα και τον ενθουσιασμό μας. Πλημμύρισε η Αθήνα ανθρώπους που έφθασαν από παντού άοπλοι. Οπως προχωρούσαμε, βρέθηκα ανάμεσα στον κόσμο, εκεί στον Αγνωστο Στρατιώτη. Απέναντι ήταν το υπουργείο Εσωτερικών, νομίζω. Στην ταράτσα, προτού αρχίσει το μακελειό, ήταν άνθρωποι που κρατούσαν όπλα. Σε λίγο άρχισαν να μας πυροβολούν. Εγινε πανικός, χαμός. Εκείνο που δεν μπορώ να ξεχάσω είναι ότι πολλά παιδιά περνούσαν με τις σημαίες, που βάφονταν στα αίματα των παιδιών που είχαν σκοτωθεί. Δεν ξαναγυρίσαμε βέβαια στο θέατρο…».

Σημαντικός σταθμός στην καριέρα της ήταν η ένταξή της ως ιδρυτικό μέλος, το 1957, στο Πειραϊκό Θέατρο του Δημήτρη Ροντήρη, με το οποίο περιοδεύουν σε 35 χώρες δίνοντας περισσότερες από 450 παραστάσεις, ενώ για τις ερμηνείες της δέχεται εγκωμιαστικές κριτικές και πολλά βραβεία. Οπως το Α’ Βραβείο του Φεστιβάλ του Θεάτρου των Εθνών (1960 για την «Ηλέκτρα»), το Χρυσό Μετάλλιο του Δήμου Αθηναίων (1962), το Αργυρό Μετάλλιο της Διεθνούς Θεατρικής Επιτροπής του Παλέρμο (καλύτερη Ευρωπαία ηθοποιός για το 1963), το Βραβείο Μαρίκας Κοτοπούλη (1964).

Την περίοδο 1966-1967 συνεργάστηκε ως πρωταγωνίστρια (σε ρόλους αρχαίου δράματος στην ελληνική γλώσσα) με το Θέατρο Μαγιακόφσκι της Μόσχας, τον θίασο Μαρτανιβίλι στην Τιφλίδα και το Ακαδημαϊκό Ουκρανικό Θέατρο στο Κίεβο. Το απριλιανό πραξικόπημα βρίσκει την Ασπ. Παπαθανασίου σε περιοδεία στην πρώην Σοβιετική Ενωση. Σε ένδειξη διαμαρτυρίας, αυτοεξορίζεται και αποφασίζει να μείνει στο Λονδίνο. Ολα τα χρόνια της χούντας αναπτύσσει αντιδικτατορική δράση. Τον Σεπτέμβρη του 1969 δίνει μια σειρά παραστάσεων για τα 100 χρόνια από τον θάνατο του Μπερλιόζ με τους «Τρώες». Επειτα από πρόσκληση της Οπερας του Κόβεν Γκάρντεν, θα ερμηνεύσει τον ρόλο της Ανδρομάχης.

Στην Ελλάδα γύρισε το 1975. Μαζί με τον σύζυγό της Κώστα Μαυρομμάτη και άλλους ανθρώπους των γραμμάτων και των τεχνών ιδρύουν τον μη κερδοσκοπικό φορέα «Πνευματική και καλλιτεχνική εταιρεία “Δεσμοί”», με στόχο την πολιτιστική και θεατρική αποκέντρωση. Με τους «Δεσμούς» η Ασπασία Παπαθανασίου παρουσίασε αρχαίες ελληνικές τραγωδίες και κωμωδίες αλλά και έργα του ελληνικού και παγκόσμιου ρεπερτορίου σε περιοδείες ανά την Ελλάδα και σε φεστιβάλ και πραγματοποίησε σεμινάρια θεατρικής παιδείας για νέους φιλολόγους και πτυχιούχους θεατρικών σπουδών.

Αφιέρωσε ένα μεγάλο κομμάτι της ζωής της στην προαγωγή της θεωρητικής μελέτης και έρευνας για το αρχαίο δράμα. Επιστέγασμα της μεγάλης προσφοράς της στο θέατρο ήταν ακόμη μία διεθνής αναγνώριση και βράβευση. Η γαλλική κυβέρνηση το 1991 την ανακήρυξε «Officier», της τάξεως των Τεχνών και των Γραμμάτων.