Η μεγάλη δημοσιολογία που ούτως ή άλλως κυριαρχούσε, καθίσταται πλέον προβλέψιμη, κοινότοπη έως και ανιαρή. Ηδη έχουν σχεδόν όλα ειπωθεί. Περνώντας όμως σε επόμενη φάση, όλα είναι πλέον ανοιχτά. Πολιτική, οικονομία, επιστήμες, φιλοσοφία θα αποδειχθεί σε ποια βάση θα τεθούν. Κανείς δεν μπορεί να κάνει ασφαλείς προβλέψεις.
Το στοιχείο, όμως, που σίγουρα θα επικρατήσει είναι αυτό της έντονης αμφισβήτησης. Μετά την αναπάντεχη σιγή σε όλο τον πλανήτη υπό τον φόβο του θανάτου, η απoδέσμευση από τα μέτρα θα σημάνει την έναρξη της αμφισβήτησης. Η αποδοχή των πρωτόγνωρων περιορισμών συνοδευόταν –ίσως αναγκαστικά– από τεράστιο έλλειμμα νομιμοποίησης. Προβλήθηκαν νέες αυθεντίες, οι οποίες εισήλθαν ως στοιχείο συνυφασμένο με την επιβίωσή μας.
Η άνευ προηγουμένου κρίση νομιμοποίησης θα αντικατασταθεί πλέον από την απαίτηση πλήρους λογοδοσίας τόσο για όσα συνέβησαν όσο και γι’ αυτά που θα σχεδιαστούν σε συνθήκες αποδόμησης του συστήματος. Το τέλος της αυθεντίας θα επέλθει, αφού τα σημεία αναφοράς γενιών ολόκληρων έχουν ήδη κλονιστεί. Ατομικές ελευθερίες και δικαιώματα για τα οποία επαιρόμασταν ότι είναι απόλυτα ανεστάλησαν, κατ’ ουσίαν αδιαμαρτύρητα, με άγνωστο ορίζοντα λήξης και με δεδομένα επιβολής δυσδιάκριτα. Ας προστεθεί ότι ακόμη και η νύξη αμφισβήτησης ως προς τη διαχείριση πτυχών της κρίσης καταδικάζεται προληπτικά, όπως και το γεγονός ότι η ροή χρηματοδότησης είναι πρωτοφανής και όχι πάντα διαφανής.
Αντιλαμβάνεται, λοιπόν, εύκολα κανείς ότι μόλις ανοίξει η βαλβίδα ασφαλούς διαβίωσης, θα αρχίσουν και οι απανωτές παντός είδους εκρήξεις. Δικαιολογημένες ή μη, τεκμηριωμένες ή όχι, σοβαρές ή και συνωμοσιολογικές. Το ζήτημα είναι πώς θα αντιμετωπισθούν όλες αυτές οι προκλήσεις από πολίτες και Πολιτεία. Φοβικά, αμυντικά και μικρόψυχα ή ως ευκαιρία –όχι απλώς για επιστροφή σε δήθεν βεβαιότητες– αλλά κάνοντας ένα απαραίτητο άλμα για μια νέα προοπτική στο παγκόσμιο οικοδόμημα που κινδύνευσε να καταρρεύσει;
Τα συντριπτικά χτυπήματα των συστημάτων υγείας, πρόνοιας, ασφάλειας, ηγεσίας δεν αρκεί να επουλωθούν. Οφείλουμε να σκεφθούμε και να δράσουμε όχι συντηρητικά, αλλά αντίθετα με τον ορισμό νέου προοδευτικού αφηγήματος, μέσα από άλλους σχεδιασμούς, αξιοποιώντας πόρους και δυνάμεις, αλλάζοντας προτεραιότητες με άλλες τελικές στοχεύσεις βεβαιότητας και ασφάλειας.
Οι πρόσκαιρες διαχειρίσεις που εξαντλούνται ή επενδύουν στην εικόνα και την επικοινωνία, η συγκέντρωση της «γνώσης» σε κέντρα εμπορίου, ο παραγκωνισμός επιστημόνων, η θεοποίηση ηγεσιών στο όνομα της συναίνεσης, η εξαφάνιση της διαφορετικής θεώρησης σε επίπεδο νομικό και φιλοσοφικό, ο συγκεντρωτισμός των «επαϊόντων», δεν μπορούν να μας βγάλουν από την κρίση αυτή. Ο απόλυτος σεβασμός των ατομικών δικαιωμάτων θα πρέπει να αποκατασταθεί πλήρως και οποιεσδήποτε αλλαγές επιχειρηθούν στην ανθρωπότητα θα πρέπει να τα εκλαμβάνουν ως δεδομένα. Η ισότητα, η ζωή, η τιμή, η προσωπική ασφάλεια, η υγεία, η προσωπικότητα, η συμμετοχή στην οικονομική, κοινωνική και πολιτική ανάπτυξη, το άσυλο της κατοικίας, η αναφορά στις Αρχές, η θρησκευτική ελευθερία, η έκφραση της γνώμης, αποτελούν αδιαπραγμάτευτες και πολλαπλώς κατοχυρωμένες ελευθερίες, των οποίων η όποια κάμψη εξαιρετικά δύσκολα δικαιολογείται.
Σίγουρα το μέλλον είναι δύσκολο και απρόβλεπτο. Η αποϋλοποίηση της παραγωγής, οι νέοι τρόποι εργασίας που αναδείχθηκαν, οι αρνητικές συνέπειες σε θέσεις και μισθούς, η βαθιά ύφεση, η αλλαγή μοντέλων στην παγκόσμια οικονομία, σίγουρα θα έχουν μεγάλες συνέπειες στη ζωή μας. Δικαιούμαστε και οφείλουμε ως πολίτες να έχουμε γνώση, λόγο, συμμετοχή στη διαχείρισή τους, συμμετοχή στη διαμόρφωση του μέλλοντος. Κι όλα αυτά αποτελούν συγχρόνως μια νέα ευκαιρία και για το πολιτικό μας σύστημα.
*Πρ. υπουργός, δικηγόρος, ΜsC Βιοηθικής
