Προφανώς δεν αφήνω τίποτε να περάσει απαρατήρητο και να πέσει κάτω ως διαρκής υπόμνηση «σφάλματος» στο οποίο, γιατί όχι, περιέπεσα. Ετσι θα μπορούσε να υποθέσει ένας συγκαιρινός ή, ακόμη χειρότερα, μελλοντικός ιστορικός των ιδεών. Τούτο σημαίνει ότι αν έχω κάτι να αντιπαρατηρήσω, διορθώνοντας και ανασκευάζοντας τον επικριτή του, επιβάλλεται να μη χαθεί στη σκόνη του χρόνου. Το ίδιο πρέπει να συμβεί και με τυχόν λάθη που τα παρέβλεψα. Το «mea culpa» για όλους/ες…
Μόλις προχθές μου τηλεφώνησε ο φίλος συνάδελφος (με γνωστικό αντικείμενο τη «Νεοελληνική Φιλοσοφία») Ludwig από τη Βιέννη. Δηλαδή, από την πόλη όπου έζησε από το 1787 ώς το 1795 ο νεαρός Αθανάσιος Ψαλίδας (γεννημένος στα Ιωάννινα το 1767).
Πρόκειται για την εποχή του Joseph II, όταν γαλουχείται ο τότε ρωσόφιλος και μοναρχικός, προστατευόμενος της Εκκλησίας, εκδότης επιστολής του συντηρητικού πια Βούλγαρη κ.λπ. Είναι τότε (1793) που ήδη είχε δημοσιευτεί ο πρώτος (και μοναδικός) τόμος της Αληθούς ευδαιμονίας (1791) για να ακολουθήσουν τα ολιγοσέλιδα Καλοκινήματα (1795).
Από τα αρχεία που προσκόμισε ο Γ. Λάιος (1957), προέκυπτε ότι ο Ψαλίδας το 1793 ανακρίθηκε ως «ύποπτος φιλελεύθερων και φιλογαλλικών απόψεων» (όπως ισχυρίζεται ο συντάκτης του οικείου λήμματος της Wikipedia, 11.2.2020); Από τη μόλις μνημονευθείσα «πηγή» η πανηγυρική ομιλία αντλεί, σχεδόν αυτολεξεί, τουλάχιστον δεκαοχτώ «σημεία», ενώ η «πηγή» υιοθετεί δύο μόνο…
Από το πρώτο στο δεύτερο δημοσιευμένο βιβλίο, με σύντομες σπουδές –τυπικές ή όχι– στη Βιέννη, όπου στο Πανεπιστήμιό της δίδασκε «Θεωρητική Φιλοσοφία» ο Franz S. Karpe (†1806), εκλεκτικός οπαδός του Wolff και αντίπαλος του Kant, που σημειώνεται ως συνδρομητής της Αληθούς ευδαιμονίας, όπως και ο Fr. Zeiler (του «Φυσικού Δικαίου») και ο Α. Κ. Reyberger (της «Ηθικής Θεολογίας») κ.λπ. Επιπλέον ο «περίφημος» Φέδερ (J. G. Η. Feder) -βολφιανός εκλεκτικός, επικριτής της καντιανής φιλοσοφίας που το κύριο έργο του Logica et Metaphysica (1777) γνώρισε αλλεπάλληλες εκδόσεις στα λατινικά και γερμανικά- μνημονεύεται θετικά στα Καλοκινήματα (15). Οπως μαρτυρούν εύγλωττα τα χειρόγραφα του Ψαλίδα και όπως πιστοποιείται από αρκετά σημεία του πρωτολείου του, έντονη είναι η επίδραση των βολφιανών θέσεων (βλ. Νεοελληνικός Διαφωτισμός, 2005:403 και Αυτοβιογραφίας αφορμές, 2018:75/76).
Ο Ludwig επιμένει: Τι «συμβαίνει» και σε ξεχνούν στον τόπο σου, τον οποίο όμως κι εσύ δεν λησμονείς; Μπορείς να δώσεις δύο «δείγματα» χωρίς να αποσιωπήσεις τα «δήγματα» που προκάλεσαν; Για το πρώτο. Μεταφέρεται στα Ιωάννινα η έκθεση: «Αθ. Ψαλίδας: Αρχείου Νόστος», στο πλαίσιο της οποίας ένα χρόνο νωρίτερα –στο «κλεινόν άστυ», 27.2.2019- υπήρξες κύριος ομιλητής με θέμα: «Προβλήματα ερμηνείας της φιλοσοφικής σκέψης του Αθ. Ψαλίδα» (για το διάγραμμα βλ. Από την πρόσφατη ελληνική σκέψη, 2019:240-242).
Τώρα κατά τη νέα Ιnauguration ερήμην σου αποδίδεται αφειδώς στον Ψαλίδα σειρά έργων «ανωνύμων» συγγραφέων (Ελληνική Νομαρχία, Ρωσσαγγλογάλλος) και αναγορεύεται η χειρόγραφη Λογική (1793) του σε «ένα άγνωστο τεκμήριο για την πρώιμη, σύγχρονη θα έλεγα, απήχηση της Καντιανής Φιλοσοφίας στη Νεοελληνική σκέψη» (Wikipedia, με εξαίρεση το: «σύγχρονη θα έλεγα»), με την πρόταξη όμως ενός «μάλλον» αυτοπροστασίας, τόσο που εξακολουθεί να καθιστά τον Ψαλίδα τον «πρώτο Νεοέλληνα Στοχαστή» που την «αξιοποιεί». Ή, σε άλλη εκδοχή (2006): μ’ αυτόν «κοινοποιείται για πρώτη φορά στον ελληνικό χώρο η σκέψη» του Kant. Πού είναι το «κυρίως» που μόλις είχε ειπωθεί για τη Λογική;
Με διακόπτει ζωηρά ο φίλος μου και γνώστης του συγγραφικού μου έργου: Γιατί όχι, ανατρέχουμε στο 1981; Οταν κανένας/καμία έως τότε που είχε αποφανθεί με παρόμοιο τρόπο για τον Ψαλίδα δεν είχε εντρυφήσει σ’ αυτό το κείμενο (βλ. Νεοελληνική φιλοσοφία, 1981:78/79, 84/85, 96/97, 97/98, 98/99). Δηλαδή, είχες αφιερώσει αρκετά πρωινά μελετώντας και το χειρόγραφο αρ.1155 της Εθνικής Βιβλιοθήκης, αναδεικνύοντας τη θετική και την αρνητική συνάφεια με τα δύο μνημονευθέντα μόλις έργα του Ψαλίδα. Πρόκειται για την εργασία σου, από την κατακλείδα της οποίας –και όχι από την αναλυτική της χαρτογράφηση– εισέπραξες τον δημόσιο έπαινο («σημαντική παρατήρηση», χωρίς όμως να εντάσσεται σε κάποια εργασία [σε μία εκ των δύο προβάλλει ο «Ψαλλίδας»] αξιομνημόνευτων «σύγχρονων ερευνητών» [1982,1989]˙ στον κατάλογο της Wikipedia εμφανίζεσαι με 4 εργασίες διαφωνώντας με τους δύο που ονομαστικά ως εξαίρετοι προτάσσονται).
Η «σημαντική παρατήρηση» (με τις ανυπόκριτες ευχαριστίες μου στον ομιλητή) έχει ως εξής: «Δεν πρέπει βέβαια να ξεχνούμε πως η φιλοσοφία στην εποχή του Νεοελληνικού Διαφωτισμού δεν υπήρξε μια φυγή των εκκεντρικών στοχαστών από την ιστορική πραγματικότητα για την αναζήτηση της “philosophia perrenis”. Η “υγιής” φιλοσοφία είχε τεθεί στην υπηρεσία του φωτισμού του Γένους. Γι’ αυτό η “καθαρή” θεωρητική σκέψη είναι μάλλον ξένη προς την πνευματική δραστηριότητα των δυναμικότερων εκπροσώπων αυτής της εποχής, που προσγειώνουν τη γενική τους σύλληψη για το πρόβλημα της παιδείας στην ανεύρεση των μέσων για την αποτελεσματική της πραγματοποίηση» (1981:87).
Μόνο που μια τέτοια κατόπτευση δεν μπορεί να παραβλέψει τη διαπίστωση ότι οι δύο αναφορές στον Κant περιορίζονται απλώς στο θέμα των «κατηγοριών», χωρίς ο Ψαλίδας να «δογματίζει» μαζί του. Οπως ο ίδιος έγραφε στην Αληθή ευδαιμονία: «ημείς εδώ δεν δογματίζομεν κατά Καντ, ενείναι τη ψυχή δυνάμεις τινάς, ας αυτός κατηγορίας καλεί». Μάλιστα στην έκκλησή του «Προς τους απανταχού φιλομούσους των Ελλήνων» σημείωνε (1799) για την υπό έκδοση Λογική του («κατά Νεωτέρους μεν συντεθείσα, μεθόδω μαθηματική εξυφανθείσα», δηλαδή «κατά Βόλφιον»): «ης και η εμπειρική ψυχολογία [Psychologia empirica, 1732] προτέτακται και αι κατηγορίαι του περιφήμου Γερμανού Καντίου προσετέθησαν», μέσω του «Tafel der Kategorien», δις ονομαστικά μνημονευόμενος (την πρώτη χωρίς κανένα επιθετικό προσδιορισμό) για τις «τρόπον τινά νέας κατηγορίας των Αριστοτελικών διαφερούσας», στο «μεταφυσικόν μέρος της φιλοσοφίας» (Κριτική περί νοός), «αίτινες τον τρόπον του νοείν μάλλον διασαφίζουσιν».
Σε κάθε περίπτωση ακολουθείται πρωτίστως ο Wolff «ούτινος η λογική υπερέχει πάσας» (βλ. Λογική: 5, 9, 17, 33, 43, 73, 96, 103). Στα «Προλεγόμενά» της λοιπόν κατονομάζονται επιπλέον «εκ των νεωτέρων» ο Descartes, ο Malebranche, ο Locke και ο Bacon καθώς και «άλλοι πολλοί, οίτινες διά την συντομίαν αφέθησαν». Γι’ αυτό και συνάγεται η οικεία μετριοπαθής υποσημείωση της εργασίας σου (1981:93, σημ. 145): «Ο νεαρός Ψαλίδας μάλλον δε θα πρέπει να αντιμετωπίζεται σαν εισηγητής της “κριτικής φιλοσοφίας” στον τόπο μας»…
Ως προς τη «Visitatio» του «αξιοθαύμαστου για το έργο του» Εργαστηρίου ο Ludwig θυμίζει μια υπόμνησή μου (Για το Πανεπιστήμιο, 2018:144). Φθινόπωρο του 1980 αναγγέλλεται η ίδρυση του «Αρχείου Νεοελληνικής Φιλοσοφίας» και τον Νοέμβριο του 1993 ιδρύεται το «Κέντρο Ερευνών Νεοελληνικής Φιλοσοφίας». Το 2003 εξαγγέλλεται το πρόγραμμα «Ελληνομουσείον» με τη διαβεβαίωση ότι θα προβεί στην «ψηφιοποίηση των φιλοσοφικών κειμένων» που «απόκεινται» στο «Εργαστήριο Ερευνών Νεοελληνικής Φιλοσοφίας» (κατά τη Wikipedia τούτο θα επιτευχθεί το 2020).
Και πότε πραγματοποιήθηκε αυτή η παρατεταμένη τηλεφωνική στιχομυθία; Κατά την «Αποκριά της φιλοσοφίας», στην Αθήνα και όχι στο Πυλί, όπου ματαιώθηκε το καρναβάλι, παρά τον Coronavirus (εδώ δεν είναι Λομβαρδία με το «Εθνικό Σύστημα Υγείας» να μην έχει ακόμη καταστεί ιδιωτικό) που δεν μειώνει τη νεανική «κορωνοβόλο» πρόθεση του Ψαλίδα: «θέλουν εκδοθή πολλά ογλίγωρα […] η Λογική, η Μεταφυσική, η Ηθική, το Δίκαιον της φύσεως» (Καλοκινήματα, 6). Λίγο πριν οδηγηθεί στη Μαρουτσαία (και όχι στη «Μαρούτσιο») Σχολή της γενέτειράς του, διακόσια είκοσι πέντε χρόνια νωρίτερα…
Θυμίζω, κλείνοντας, μια παλαιότερη επισήμανσή μου (Νεοελληνικός Διαφωτισμός, 2005:31): «Χωρίς να υιοθετούμε τη στεγανοποίηση και τη σχετικότητα των πολιτισμών, μολονότι διακρίνουμε τον στόχο αυτής της τακτικής, μπορούμε να επισημαίνουμε με ακρίβεια τις σχέσεις του “Νεοελληνισμού” με τη “Δύση” και με την “Ανατολή”, περιορίζοντας έτσι τον ιστορικό μας επαρχιωτισμό που κρύβει η ευρωκεντρική μελέτη της τοπικής ιστορίας». Το 2021 κατέφτασε… Αλλά και ο Kant έτοιμος με τον ορισμό του «Διαφωτισμού» ως «έξοδο του ανθρώπου από την ανωριμότητα για την οποία ο ίδιος είναι υπεύθυνος» (βλ. Χρόνοι επανεκκίνησης, 2019:83,79-102).
Να προσθέσω ότι στην εργασία αυτή καταχωρίζονται ό,τι ο Ψαλίδας δεν αξιοποίησε γραπτώς, δηλαδή καντιανά κείμενα των ετών 1781–1803; Διευκρινίζω όμως ότι πρόκειται για ανακοίνωση («O I. Kant ως “ιστορικός” του Διαφωτισμού») στο συνέδριο που οργάνωσε (Οκτ. 2004) ο Τομέας μας: Για τον I. Kant 200 χρόνια μετά. Οσο για τον «παππού» ήταν κατηγορηματικός: «η ιστορία δεν προχωράει kategorisch» (1847˙ Ο Marx στον καθρέφτη, 2014:174)…
Ο Ludwig πάντως επιμένει: Μήπως την ίδια μέρα υπήρξε κάποιο «αντίβαρο», με την Κω να φυτεύει τον πλάτανο του Ιπποκράτη στο Πανεπιστήμιό σου; Με ένα «φιλοδώρημα» από μένα: Σε ποιον ανήκει η φράση: «το μήνυμα του Καντ νωρίς μεταφυτεύεται στα Γιάννενα», στον Μπελογιάννη ή στον Γ. Βαλέτα (βλ. «Ιστορική αίσθηση» και Λογοτεχνία, 2011:183, 220); Ή και δύο περίπου δεκαετίες νωρίτερα παρόμοια ο Φ. Μιχαλόπουλος (1930:102): «Προτού γείνει ένας από τους αξιολογώτερους μαθητάς του Καντίου». Μόνο που δεν αναιρείται η επισήμανση ότι κανένας απ’ αυτούς δεν είχε εντρυφήσει στη χειρόγραφη Λογική… Το ίδιο ισχύει και για τον παλινωδούντα Κορδάτο (1981:88).
* Ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας του Παν/μίου Ιωαννίνων.
