Ο Μεγάλος Αδελφός μπήκε στη ζωή μας από την πίσω πόρτα

Τους τελευταίους μήνες η ζωή μας άλλαξε βίαια και επιτακτικά. Η προσπάθεια ελέγχου της πανδημίας επέβαλε πρακτικές ευρείας προληπτικής επιτήρησης και εκτεταμένων κατασταλτικών ελέγχων. Ξαφνικά περάσαμε σε μια άλλη εποχή, που νομιμοποιεί και μονιμοποιεί πολιτικές οργουελικού τύπου, παραβιάζει τα προσωπικά δεδομένα και αναστέλλει το δικαίωμα της ιδιωτικής ζωής.

Οι νέοι κανόνες εφαρμόζονται με Πράξεις Νομοθετικού Περιεχομένου, οι απαγορεύσεις ανακοινώνονται από τηλεοράσεως και ισχύουν από το επόμενο λεπτό και εμείς έχουμε την επιλογή να συμμορφωθούμε ή να τιμωρηθούμε. Οι συνέπειες της νέας κανονικότητας είναι νωρίς για να καταγραφούν, αλλά είναι πλέον βέβαιο ότι η ιδιωτική ζωή συμπεριλαμβάνεται στα θύματα του Covid-19 και αυτό εγκυμονεί τεράστιους κινδύνους για την επόμενη μέρα.

Πρώτη θυσιάστηκε η ελεύθερη μετακίνηση. Για να βγεις από το σπίτι έπρεπε να ενημερώσεις ποιος είσαι, πού πηγαίνεις, τι ώρα και για ποιον λόγο. Ο πενταψήφιος αριθμός 13033 λειτούργησε ως ο Μεγάλος Αδελφός από τις 23 Μαρτίου έως και τις 4 Μαΐου και κατά μέσο όρο εξυπηρετούσε 1.818 μηνύματα το λεπτό· 110 εκατομμύρια μηνύματα έδωσαν αναφορά στο κράτος για τις κινήσεις μας.

Σε άλλη περίσταση θα είχε τεθεί αμέσως ζήτημα συνταγματικότητας για το ποιος έχει πρόσβαση στην τεράστια βάση δεδομένων και πώς διασφαλίζεται αν τα στοιχεία αυτά διαγράφονται ή τηρούνται στο αρχείο. Αλλά τώρα κρίνονται επαρκείς κάποιες αόριστες διαβεβαιώσεις στο όνομα της προστασίας της δημόσιας υγείας.

Πλήρες «φακέλωμα»

Με Πράξη Νομοθετικού Περιεχομένου αποφασίστηκε η σύσταση Εθνικού Μητρώου Ασθενών με κορονοϊό και η παροχή προσωπικών δεδομένων πολιτών επιδημιολογικού συσχετισμού από τον ΕΟΔΥ στη Γενική Γραμματεία Πολιτικής Προστασίας.

Τα δεδομένα, που θα διατηρηθούν μέχρι την υποχώρηση του Covid–19, καταγράφουν πλήρη στοιχεία ασθενών με κορονοϊό: ονοματεπώνυμο, φύλο, ηλικία, τηλέφωνο επικοινωνίας, διεύθυνση κατοικίας, αν έκαναν εισαγωγή ή όχι σε νοσοκομείο, ποιο είναι το νοσοκομείο εισαγωγής, αν η διεύθυνση προσωρινού περιορισμού είναι ίδια με τη διεύθυνση κατοικίας, ποιες είναι οι ιχνηλατημένες επαφές τους. Πρόκειται, δηλαδή, για μια νέα μορφή κοινωνικού ελέγχου που τίθεται στη διάθεση ενός κυβερνητικού φορέα που χαράζει πολιτική και ποδοπατά το ιατρικό απόρρητο.

Το ιατρικό φακέλωμα δεν περιορίζεται σε φορείς του κορονοϊού, αλλά επεκτείνεται στον γενικό πληθυσμό που επιθυμεί να ταξιδέψει. Η Ευρώπη προσανατολίζεται στη δημιουργία «υγειονομικού διαβατηρίου» ή «πιστοποιητικού ανοσίας» για μετακινήσεις εκτός συνόρων και η ιδέα αντιμετωπίζεται θετικά από τον υπουργό Τουρισμού, Χάρη Θεοχάρη, ως ένας τρόπος να ξεπεραστεί το μεγάλο οικονομικό πλήγμα στον τουρισμό.

Ωστόσο, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας προειδοποιεί ότι μέχρι στιγμής δεν υπάρχουν στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι άτομα που έχουν αναρρώσει από τον Covid-19 έχουν ανοσία σε μια δεύτερη λοίμωξη, ακόμη κι αν βρεθεί ότι έχουν αντισώματα. Επομένως, ποιος ο λόγος να υιοθετηθούν μέτρα που τσουβαλιάζουν κατοχυρωμένα δικαιώματα όπως η ελεύθερη μετακίνηση πολιτών και το ιατρικό απόρρητο; Ποιος εγγυάται ότι ανάλογα πιστοποιητικά δεν θα απαιτηθούν στη συνέχεια από εργοδότες που θα επικαλεστούν την προστασία του προσωπικού; Πώς διασφαλίζεται ότι τα στοιχεία αυτά δεν θα πέσουν σε… λάθος χέρια και δεν θα αξιοποιηθούν όταν ψάχνεις για δουλειά ή κάνεις αίτηση για δάνειο σε τράπεζα;

Το επιχείρημα ότι η επεξεργασία προσωπικών δεδομένων είναι απολύτως απαραίτητη για λόγους δημοσίου συμφέροντος δεν αναιρεί ότι πρόκειται για ηλεκτρονικό φακέλωμα πολιτών. Πόσω μάλλον όταν οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές αναγνωρίζουν τους πολίτες ως ένα καθαρά πληροφοριακό αντικείμενο και η επεξεργασία που υφίστανται τα προσωπικά δεδομένα είναι αυτοματοποιημένη και δίνει τη δυνατότητα χρησιμοποίησής τους για δευτερεύοντες σκοπούς, δηλαδή διαφορετικούς από εκείνους για τους οποίους είχαν συλλεχθεί αρχικά. Αν συνυπολογίσει κανείς ότι αυτά δεν λαμβάνουν χώρα ενώπιον και εν γνώσει των πολιτών, συνάγεται το συμπέρασμα ότι οι επιπτώσεις τους μπορεί να μη γίνουν άμεσα αντιληπτές από τους ίδιους.

Η τηλεκπαίδευση και η τηλεργασία, που επιστρατεύτηκαν κατά τη διάρκεια της καραντίνας, ήρθαν για να μείνουν, εμπλουτίζοντας ανησυχητικά την τεράστια βάση προσωπικών δεδομένων. Στην ιδιωτική πλατφόρμα της εξ αποστάσεως εκπαίδευσης το υπουργείο Παιδείας υποχρέωσε εκπαιδευτικούς, γονείς και μαθητές να καταχωρίσουν πληροφορίες τους (διευθύνσεις, τηλέφωνα, λογαριασμούς ηλεκτρονικής αλληλογραφίας) και να κάνουν χρήση καμερών και άλλων τεχνικών μέσων.

Σαν να μην έφτανε αυτό, η υπουργός Νίκη Κεραμέως προέκρινε την αναμετάδοση του ζωντανού μαθήματος, που ξεκινά μεθαύριο, σε πραγματικό χρόνο για όσους μαθητές δεν θα πάνε σχολείο, προκαλώντας την οργισμένη αντίδραση της ΟΛΜΕ που προειδοποίησε ότι θα προσφύγει στην Αρχή Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων.

Η αυστηρά προσωπική σχέση δασκάλου – μαθητών, η αλληλεπίδραση την ώρα του μαθήματος που χτίζεται στη βάση της εμπιστοσύνης και της οικειότητας «τσουβαλιάζονται» με πρόσχημα την πανδημία, αλλά η πολιτική ηγεσία του υπουργείου δεν δείχνει να αντιλαμβάνεται τι σημαίνει να εκτίθενται ανήλικοι σε ανοιχτές κάμερες και πόσο επικίνδυνο είναι να εισπράττουν οι μαθητές το μήνυμα ότι είναι νόμιμη η παραβίαση της ιδιωτικότητας που διέπει τη σχολική μονάδα και ότι είναι ασφαλής η έκθεση σε κάμερες.

Οσο για το ερώτημα «μέχρι πού μπορούν να φτάσουν οι εργοδότες καταπατώντας τα δικαιώματα των υπαλλήλων τους», η πιο ενδεικτική απάντηση είναι η πολυεθνική εταιρεία Teleperformance.

Με το ζόρι κάμερα

«Σύμφωνα με τους κανονισμούς που ισχύουν για τους agents που εργάζονται στο σπίτι, θα σας αποσταλεί μια webcam τις επόμενες μέρες. Ο σκοπός αυτού δεν είναι η κατασκοπία, αλλά απλώς να εξασφαλιστεί ότι τα δεδομένα των πελατών μας θα παραμείνουν ασφαλή όσο θα τα χειρίζεστε», ανέφερε το ηλεκτρονικό μήνυμα που έλαβαν εργαζόμενοι της Teleperformance Greece στην Αθήνα και με το οποίο τίθεται ευθέως ζήτημα προσβολής της προσωπικότητας, της ανθρώπινης αξίας και της προσωπικής ελευθερίας.

Το άγρυπνο βλέμμα του αφεντικού συγκεντρώνει πληροφορίες για τον προσωπικό χώρο και εξάγει εκτιμήσεις για την προσωπικότητα, τις συνήθειες, τις διαπροσωπικές σχέσεις εργαζομένων που την ίδια ώρα βιώνουν υπέρμετρη ψυχολογική πίεση μέσα στο περιβάλλον του σπιτιού τους. Αν μάλιστα το εν λόγω κλειστό κύκλωμα τηλεόρασης διαθέτει τη δυνατότητα αποθήκευσης της καταγραφείσας εικόνας, τα άτομα που τους έχει ανατεθεί η εποπτεία του συστήματος μπορούν να παρακολουθήσουν το υλικό που έχει καταγραφεί σε παρελθοντικό χρόνο, να το επεξεργαστούν, να το απομονώσουν και να το αναλύσουν, ανάλογα με τον στόχο που θέλουν κάθε φορά να πετύχουν.

Bluetooth, ηλεκτρονικά βραχιολάκια και κωδικοί σάρωσης

Προσπαθώντας να απαντήσει τα ερωτήματα και να μετριάσει τους φόβους, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θέσπισε κατευθυντήριες οδηγίες για την προστασία των προσωπικών δεδομένων, αλλά η ευθύνη επαφίεται στις κυβερνήσεις, όπως εξηγεί στην «Εφ.Συν.» εκπρόσωπος της Κομισιόν. «Οι εφαρμογές ανίχνευσης επαφών μπορούν να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στην άρση των περιοριστικών μέτρων, αλλά θα πρέπει να συμμορφώνονται πλήρως με τους κανόνες της Ε.Ε.

Εκπρόσωπος της Κομισιόν στην «Εφ.Συν.»

Δεν πρέπει να χρησιμο­ποιούνται δεδομένα τοποθεσίας πολιτών

Στην κατεύθυνση αυτήν, η Κομισιόν εξέδωσε συγκεκριμένες οδηγίες σύμφωνα με τους κανόνες απορρήτου και προστασίας προσωπικών δεδομένων. Θα πρέπει, επίσης, να συμμορφώνονται με την αρχή της ελαχιστοποίησης δεδομένων, η οποία απαιτεί την επεξεργασία μόνον όσων σχετίζονται με τον συγκεκριμένο σκοπό.

Οι κατευθυντήριες οδηγίες δηλώνουν πολύ ξεκάθαρα ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν θεωρεί απαραίτητα τα δεδομένα τοποθεσίας των χρηστών για την ανίχνευση επαφών και συμβουλεύει να μη χρησιμοποιηθούν σε αυτό το πλαίσιο».

Οι κυβερνήσεις, λοιπόν, επιλέγουν ποια μέσα επόπτευσης θα χρησιμοποιήσουν, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή συμβουλεύει για το θεσμικό πλαίσιο, αλλά ποιος επιβλέπει αν τηρούνται οι κανόνες και για ποιο διάστημα; Σύμφωνα με τον εκπρόσωπο της Κομισιόν, αρμόδιες γι’ αυτό είναι οι αρχές προστασίας προσωπικών δεδομένων κάθε χώρας, για όσο διαρκεί αυτό το κύμα της πανδημίας ή πιθανώς κάποιο επόμενο.

Ομως οι οδηγίες της Κομισιόν αποδεικνύονται ευχολόγια αφού ήδη η Ουγγαρία όχι μόνο ανακοίνωσε ότι δεν θα τις τηρήσει, αλλά απάλλαξε τους αρμόδιους από την υποχρέωσή τους να ενημερώνουν τους πολίτες για τη συλλογή και την επεξεργασία των προσωπικών δεδομένων τους.

Οσοι θέλουν να καταγγείλουν παραβίαση της ιδιωτικής ζωής τους ή να προσφύγουν στη Δικαιοσύνη θα πρέπει να περιμένουν πρώτα ο πρωθυπουργός Βίκτορ Ορμπαν να κηρύξει το τέλος της κατάστασης κινδύνου.

Η ιταλική κυβέρνηση συνεργάζεται με ερευνητικές ομάδες και εταιρείες κινητής τηλεφωνίας αναζητώντας την κατάλληλη εφαρμογή ελέγχου μετά την καραντίνα και επικαλείται την ανάγκη επιστροφής της χώρας στην ομαλότητα για να κάμψει τις ανησυχίες σχετικά με την παραβίαση του απορρήτου.

Ο διαγωνισμός έγινε στα τέλη Μαρτίου και ακόμα δεν έχει γνωστοποιηθεί ποια εφαρμογή θα προκριθεί. Μία από τις προτάσεις είναι της ερευνητικής ομάδας Ghost Data, η οποία το διάστημα 1-18 Μαρτίου συγκέντρωσε μισό εκατομμύριο αναρτήσεις στο instagram από Ιταλούς που βρίσκονται σε περιοχές οι οποίες είχαν τεθεί σε καραντίνα και στη συνέχεια συνεργάστηκε με την εταιρεία LogoGrab που ταυτοποίησε τα άτομα με την τοποθεσία στην οποία βρίσκονταν.

Για την απόξεση των προσωπικών δεδομένων δεν υπήρξε συγκατάθεση των χρηστών, ούτε καν επίγνωσή τους ότι διαθέτουν στοιχεία σε μια κρυπτογραφημένη βάση δεδομένων, και η δικαιολογία ήταν ότι οι αναρτήσεις τους ήταν δημόσιες. Η έρευνα έδειξε ότι περισσότεροι από 33.000 Ιταλοί σε συγκεκριμένες περιοχές αψήφησαν τα περιοριστικά μέτρα και ο ιδρυτής της Ghost Data, Αντρέα Στρόπα, δήλωσε ότι τα στοιχεία δόθηκαν στην ιταλική κυβέρνηση. Ανάλογη έρευνα της ομάδας του αφορούσε αναρτήσεις στο Instagram από υποστηρικτές του «Ισλαμικού κράτους» για τον προσηλυτισμό νέων μελών, καθώς και προσπάθειες παραπληροφόρησης από τη Ρωσία.

Ιστορικό τοποθεσίας

Στην Κίνα, απ’ όπου ξεκίνησε η πανδημία, οι Αρχές δεν έχουν περιοριστεί στην παρακολούθηση των πολιτών, αλλά έχουν δημιουργήσει ένα λογισμικό ελέγχου των μετακινήσεών τους. Οι χρήστες υποχρεούνται να εισάγουν προσωπικά στοιχεία τους (αριθμός ταυτότητας και τηλεφώνου, διεύθυνση κατοικίας και εργασίας, προορισμός και σκοπός μετακίνησης) σε μια εφαρμογή για κινητά τηλέφωνα και να απαντήσουν σε ερωτήματα που σχετίζονται με την υγεία τους.

Στη συνέχεια, ανάλογα με τις απαντήσεις τους, κατηγοριοποιούνται σε τρία χρώματα (πράσινο, κίτρινο και κόκκινο) που αντιστοιχούν στην κατάσταση της υγείας τους: οι «πράσινοι» έχουν χαμηλό κίνδυνο και μικρότερους περιορισμούς στην κυκλοφορία απ’ ό,τι οι «κίτρινοι» και πολύ περισσότερο οι «κόκκινοι», και όλοι υποχρεούνται να σαρώνουν τον κωδικό τους πριν μετακινηθούν.

Οι Αρχές ισχυρίζονται ότι η εφαρμογή βοήθησε στην άρση περιοριστικών μέτρων και στην επανεκκίνηση της οικονομίας, αλλά οργανώσεις προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων κάνουν λόγο για μια «βολική δικαιολογία» για εκτεταμένη παρακολούθηση των πολιτών. «Είναι τρομακτικός ο νέος τρόπος συλλογής προσωπικών δεδομένων, χωρίς καμία νομική βάση και με αμφίβολο το εύρος χρησιμοποίησής τους. Δυστυχώς δεν υπάρχει διαφάνεια στο πώς κάποιος αποκτά κίτρινο ή κόκκινο χρώμα και αυτό ενδεχομένως να οδηγεί σε κατάχρηση εξουσίας, όπως για παράδειγμα για να τεθούν πολιτικά αντιφρονούντες εκτός δημόσιας ζωής», υποστηρίζουν οι οργανώσεις.

Στη Νότια Κορέα το Κέντρο Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων χρησιμοποιεί το Σύστημα Εξυπνης Διαχείρισης Covid-19, ένα σύστημα εντοπισμού επαφών μέσω smartphone που επιτρέπει στις Αρχές να αναλύουν τις μετακινήσεις των ασθενών αλλά και όσων βρίσκονται σε κατ’ οίκον περιορισμό. Οσοι αγνοούν τις συστάσεις υποχρεούνται να φορέσουν ηλεκτρονικό βραχιολάκι.

Το Εθνικό Κέντρο Πληροφορικής της Ινδίας δημιούργησε την εφαρμογή «Aarogya Setu» («Γέφυρα Υγείας»), η οποία βασίζεται σε συστήματα Bluetooth και GPS και, σύμφωνα με το υπουργείο Εσωτερικών της χώρας, «είναι υποχρεωτική για όλους τους υπαλλήλους, και στον ιδιωτικό και στον δημόσιο τομέα». Αξιωματούχοι στο υπουργείο Τεχνολογίας καθώς και νομικοί που ασχολήθηκαν με την πολιτική προστασίας προσωπικών δεδομένων της Aarogya Setu δήλωσαν στο Reuters ότι η εφαρμογή πρέπει να εγκατασταθεί σε τουλάχιστον 200 εκατ. τηλέφωνα προκειμένου να είναι αποτελεσματική σε μια χώρα 1,3 δισ. ανθρώπων. Σύμφωνα με στοιχεία από την Google Play Store, περίπου 50 εκατ. κάτοχοι συσκευών Android έχουν «κατεβάσει» την εφαρμογή στις συσκευές τους.

Γερμανική υποχώρηση

Στη Γερμανία οι πιέσεις για προστασία της ιδιωτικότητας οδήγησαν την κυβέρνηση να αλλάξει επιλογή και να χρησιμοποιήσει την εφαρμογή που προτείνουν οι τεχνολογικοί κολοσσοί Apple και Google, το λογισμικό της οποίας είναι πιο… αποκεντρωμένο αφού τα δεδομένα αποθηκεύονται στο κινητό των χρηστών και όχι σε μια κεντρική βάση δεδομένων. Ωστόσο, η Αμερικανική Ενωση για τις Πολιτικές Ελευθερίες προειδοποιεί ότι «καμία εφαρμογή παρακολούθησης επαφών δεν μπορεί να είναι αποτελεσματική αν οι πολίτες δεν παρέχουν εθελοντικά προσωπικές πληροφορίες τους».

Στη Γαλλία η επιλογή του Εμανουέλ Μακρόν είναι η εφαρμογή «StopCovid» που χρησιμοποιεί τεχνολογία Βluetooth για να διαπιστώσει αν ο χρήστης ήρθε πρόσφατα σε επαφή με φορέα του κορονοϊού. Η εφαρμογή δεν είναι ακόμα έτοιμη, αλλά ένας στους δύο Γάλλους έχει δηλώσει ότι δεν θα την εγκαταστήσει.

Η Αυστραλία χρησιμοποιεί την εφαρμογή «CovidSafe», η οποία βασίζεται επίσης στην ασύρματη τεχνολογία Bluetooth και επιτρέπει την αποθήκευση των αριθμών κινητών τηλεφώνων σε απόσταση ενάμισι μέτρου από φορέα κορονοϊού.

Μια κάποια αντίδραση

Στη Φινλανδία έχει ξεκινήσει έρευνα για τη χρήση προσωπικών δεδομένων πολιτών μετά την ανακοίνωση της εταιρείας Teleoperator Telia ότι παρείχε στην κυβέρνηση μια εφαρμογή δεδομένων τοποθεσίας για την ανάλυση της ροής κυκλοφορίας σε εθνικό επίπεδο. Η έρευνα ξεκίνησε από τον ανώτατο πολιτειακό αξιωματούχο της Δικαιοσύνης, ο οποίος ζητάει να αποσαφηνιστεί για ποιους σκοπούς θα χρησιμοποιηθούν αυτά τα δεδομένα και εάν έχουν επιστρατευτεί και άλλοι τρόποι παρακολούθησης, όπως drones.

Αναμφισβήτητα οι κυβερνήσεις οφείλουν να ανταποκριθούν στις έκτακτες ανάγκες προστατεύοντας την ανθρώπινη ζωή, αλλά χωρίς να κάνουν εκπτώσεις στην προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Διαφορετικά, η πανδημία θα εξελιχθεί σε θρυαλλίδα νέων μορφών κρατικού ελέγχου.