H τεχνητή νοημοσύνη στην Ελλάδα ή πού πας, ρε Καραμήτρο;

Πατρίς, θρησκεία, οικογένεια. Τρίπτυχο διαδεδομένο στα χείλη Ελλήνων αντιδραστικών και ακροδεξιών κύκλων. Συνοψίζει τις αλλεπάλληλες δικτατορικές κυβερνήσεις ( πρόσφατα 4η Αυγούστου, δικτατορία των συνταγματαρχών κ.ά).

Ευθέως συνδεδεμένο με τον συντηρητισμό, βασικό υποστύλωμα της κυρίαρχης ιδεολογίας, μεσουρανώντας κατά την 21η Απριλίου 1967. Επανήλθε μετά, μέσα από κηρύγματα μίσους, ρατσισμού και μισαλλοδοξίας, στη νεότερη εκδοχή της, τη Χρυσή Αυγή.*

Σαν συνθηματική φράση, σαν σλόγκαν, διέθετε ανάλογη εμβέλεια με το επίσης ιδιαίτερα διαδεδομένο «Ακάκιε, μην ξεχνάς τα μακαρόνια να είναι ΜΙΣΚΟ».

Με την πολυετή κυριαρχία συντηρητικών παρατάξεων στο πολιτικό στερέωμα, το τρίπτυχο αυτό εξέφραζε το (κοινωνικό;) αίτημα για την κάθετη εναντίωση στις όποιες μεταβολές. Σαν μια «επιστροφή» στην άδολη, απόμακρη παιδική ηλικία, όπου η ακινησία, η στασιμότητα και η αέναη επανάληψη του ίδιου έχει πρωτεύοντα, αν όχι αποκλειστικό ρόλο. Εκφράζει συνοπτικά το αίτημα για το πάγωμα -αν όχι την ακύρωση- των όποιων διεργασιών, ανακατατάξεων, μεταβάσεων και μετασχηματισμών που είναι απαραίτητες για την ανανέωση και τον κοινωνικό μετασχηματισμό της ελληνικής κοινωνίας.

Αντιστρατεύεται τις νέες ιδέες που έχουν προκύψει από τη νεωτερικότητα, τον φεμινισμό, τον δαρβινισμό, τον σοσιαλισμό, τον δημοτικισμό, τα ατομικά δικαιώματα και τις λαϊκές ελευθερίες και την αποσιώπηση της οικονομικής κρίσης μεταξύ άλλων.

Στον 21ο αιώνα το τρίπτυχο αυτό έχει απολέσει το ίδιο του το νόημα μέσα από τον κυκεώνα των αλλαγών που έχουν συντελεστεί και διαρκώς συντελούνται.

Η Εφη Γαζή στο βιβλίο της «Πατρίς, θρησκεία, οικογένεια: ιστορία ενός συνθήματος 1880-1930», εκδόσεις Πόλις, Αθήνα 2011, καταγράφει την εξελικτική πορεία του τρίπτυχου, σημειώνοντας ότι το έθνος εμφανίζει συνάφεια με τη θρησκεία, ενώ η οικογένεια εμφανέστατα απηχεί τη διαιώνιση πατριαρχικών δομών.

Η απόπειρα οριοθέτησης ενός διαχρονικά αμετάβλητου τρίπτυχου αποφεύγει ( όπως ο διάολος το λιβάνι) τη δυναμική των κοινωνικών μετασχηματισμών προς τα εμπρός, που είναι ουσιαστικά το «δυνάμει» του Αριστοτέλη.

Ωστόσο αυτοί οι ίδιοι οι κοινωνικοί μετασχηματισμοί, παρά την εμμονή σε αφηγήματα όπως «πατρίς, θρησκεία, οικογένεια», που παραμένει εναλλακτικό αφήγημα του γνωστού «νόμος και τάξη», άμεσο παράγωγο της ολοκληρωτικής υποτέλειας των αυτο-ανακηρυγμένων ελληνικών ελίτ ως εκτελεστές εντολών, τοποτηρητές της όποιας συγκυριακής ξένης κυριαρχίας, φανέρωσαν, για ακόμη μία φορά, την αναγκαιότητα για μετασχηματισμούς παντού – στις κοινωνίες, στα επαγγέλματα, στην εργασία, στην ίδια την αντίληψη των ανθρώπων για τη ζωή και την καθημερινότητά τους.

Πολύ δε περισσότερο όταν η σημερινή ταχύτητα με την οποία «τρέχουν» τα πράγματα, διαμορφώνει έναν κόσμο που σε μεγάλο βαθμό παραμένει αχαρτογράφητος. Και αποτελεί πρόσκαιρη λύση και ίσως και μοναδική παρηγοριά στη σημερινή εποχή των μεγάλων ανακατατάξεων για όλους αυτούς που δεν έχουν τη δυνατότητα της διαμόρφωσης -κατά κάποιους τρόπους- της μεγάλης εικόνας, παρακολουθώντας το χαλί να τραβιέται απότομα κάτω από τα πόδια τους.

Χρειάζεται πάντοτε να προσέχουμε την τεράστια διαφορά ανάμεσα στην καινοτομία και στην κενοτομία, μια που πολλές καινοτομίες δεν διαφέρουν παρά ελάχιστα από τις κενοτομίες – αν δεν ταυτίζονται με αυτές. Και να θυμόμαστε ότι κάθε νέα τεχνολογία έχει τα θετικά αλλά και τα αρνητικά της, γεγονός που δεν αιτιολογεί την πανηγυρική αποδοχή της αλλά ούτε τη τυφλή δισδαιμονική άρνησή της.

Παράδειγμα η εξάπλωση του διαδικτύου στις σημερινές κοινωνίες, που -παρά τα όποια θετικά του- δεν είναι σε θέση να υποκαταστήσει τις κοινωνικές, βιωματικές σχέσεις και την ανθρώπινη επαφή. Η σημερινή άνθηση των αποκαλούμενων «μέσων κοινωνικής δικτύωσης» είναι πολύ πιθανό -στο εγγύς μέλλον- να υποκατασταθεί από μια πολύ περισσότερο λογική χρήση τους, πολύ δε περισσότερο όταν αυτό που γίνεται ολοένα και περισσότερο εμφανές σε πολύ κόσμο είναι ότι οι ιδιωτικές πλατφόρμες τύπου Facebook κ.λπ. πλουτίζουν ασύστολα (καπηλικά**, όπως θα έλεγε ο Αριστοτέλης) , εξ ου και η διεύρυνση της συζήτησης σε παγκόσμιο επίπεδο για την απαρχή της φορολόγησής τους.

Στις μέρες μας μια σημαντική αφήγηση που συναρτάται ευθέως με την τεχνολογία και την καινοτομία είναι η τεχνητή νοημοσύνη (σε συντομία ΤΝ, ΑΙ-Artificial Intelligence). Τεχνητή νοημοσύνη αποκαλούμε τη μηχανική νοημοσύνη, που είναι η νοημοσύνη μέσω των μηχανών, σε ευθεία αντίθεση με τη φυσική νοημοσύνη που εκδηλώνεται από τους ανθρώπους.

Ο συγκεκριμένος όρος χρησιμοποιείται συχνά για την περιγραφή μηχανών ή και υπολογιστών που μιμούνται «γνωστικές» λειτουργίες τις οποίες οι άνθρωποι συσχετίζουν με τον ανθρώπινο νου, όπως είναι η «εκμάθηση» και η «επίλυση προβλημάτων».

Η τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί μια γνωσιακή αναπαράσταση του κόσμου και χρησιμοποιεί την εκμάθηση που βασίζεται σε εμπειρίες του παρελθόντος, ώστε να επηρεαστούν μελλοντικές αποφάσεις. Η τυπική μορφή της τεχνητής νοημοσύνης αναλύει το περιβάλλον και δρα ούτως ώστε να μεγιστοποιεί τις πιθανότητες της επιτυχίας της. Αποτελεί μιαν ανάπλαση της ανθρώπινης νοημοσύνης σε μια μηχανή και ίσως έναν τρόπο να κατανοήσουν οι ίδιοι οι άνθρωποι τους εαυτούς τους.

Κατά περισσότερες από μια έννοιες, η τεχνητή νοημοσύνη είναι ο «ηλεκτρισμός» του εικοστού πρώτου αιώνα. Η ιστορική της πορεία βασιζόταν σε δύο προσεγγίσεις***:

1) την προσέγγιση που βασίζεται σε πολύ συγκεκριμένους κανόνες του τύπου αν Χ τότε Υ. Η προσέγγιση αυτή δούλεψε πολύ καλά για παιχνίδια που ήταν απλά και καλά ορισμένα (δηλ. που υπάγονταν σε πολύ συγκεκριμένους και εντελώς ξεκάθαρους κανόνες), αλλά άρχισε να αποσυντίθεται και να παύει να είναι λειτουργική με τον οποιοδήποτε τρόπο, όταν το πλήθος των πιθανών επιλογών ή κινήσεων άρχισε να εκρήγνυται επεκτεινόμενο στο άπειρο, και

2) την προσέγγιση των δικτύων νευρώνων (ή και νευρωνικών δικτύων), όπου, αντί να προσπαθήσουμε να «διδάξουμε» τους κανόνες που χειρίζεται στην εντέλεια ο ανθρώπινος νους, οι επαγγελματίες των νευρωνικών δικτύων προσπαθούν να ανακατασκευάσουν τον ίδιο τον ανθρώπινο εγκέφαλο. Αυτή η προσέγγιση μιμείται τη βάση της αρχιτεκτονικής του ανθρώπινου εγκεφάλου, κατασκευάζοντας στρώσεις τεχνητών νευρώνων που να είναι σε θέση να δέχονται και να μεταβιβάζουν πληροφορίες στο εσωτερικό μιας δομής η οποία μοιάζει με τα δίκτυα των βιολογικών νευρώνων.

Σε αντίθεση με την προσέγγιση που βασίζεται σε κανόνες, αυτοί που διαμορφώνουν τα δίκτυα των νευρώνων δεν ενσωματώνουν κανόνες που τα δίκτυα θα πρέπει να ακολουθήσουν ως πολύ συγκεκριμένους κανόνες λειτουργίας. Απλώς τροφοδοτούν τα δίκτυα των νευρώνων με έναν τεράστιο αριθμό παραδειγμάτων που συνδέονται με παραδείγματα ενός δεδομένου φαινομένου -εικόνες, ήχους, παιχνίδια σκακιού κ.λ.π.- και αφήνουν τους ίδιους τους νευρώνες να ταυτίζουν σχέδια/μοτίβα/δείγματα με δεδομένα (data) στο εσωτερικό του ( δεδομένου) φαινομένου. Η οπτική τους συνίσταται στο όσο μικρότερη εμπλοκή έχει ο ανθρώπινος παράγοντας τόσο το καλύτερο.

Τα δίκτυα των νευρώνων απαιτούν/χρειάζονται πολύ μεγάλες δυνατότητες υπολογιστικής δύναμης και δεδομένα (data). Η νέα ονομασία των νευρωνικών δικτύων είναι η «βαθιά εκ-μάθηση» (deep learning) που ξεπερνούν άνετα τα παλιότερα μοντέλα ΤΝ σε ένα πλήθος καθηκόντων. Η «βαθιά εκ-μάθηση» χρησιμοποιεί αλγόριθμους με τεράστιες ποσότητες δεδομένων από μια συγκεκριμένη σφαίρα δραστηριοτήτων, ώστε τελικά να ληφθεί μια απόφαση που βελτιστοποιεί ένα επιθυμητό αποτέλεσμα.

Και είναι γνωστή ως «στενή/περιορισμένη τεχνητή νοημοσύνη» (narrow AI) – νοημοσύνη που λαμβάνει δεδομένα από συγκεκριμένη σφαίρα δραστηριοτήτων και τη χρησιμοποιεί για τη βελτιστοποίηση ενός συγκεκριμένου αποτελέσματος. Ωστόσο απέχει πολύ από τη γενική τεχνητή νοημοσύνη, την τεχνολογία ευρέως σκοπού που είναι σε θέση να κάνει οτιδήποτε μπορεί ένας άνθρωπος.

Σε γενικές γραμμές η ΤΝ θα συνεισφέρει σε τεράστιο βαθμό στη (συνεχή) διαμόρφωση της οικονομίας και της κοινωνίας της γνώσης, που θα έχει αποτέλεσμα το νέο παραγωγικό πρότυπο ανάπτυξης. Στην Κίνα, που είναι μια βασική ατμομηχανή σχετικά με την ΤΝ, έχουν ήδη αρχίσει ένα μεγάλο πιλοτικό πρόγραμμα ταχύτατης εκμάθησης των βασικών αρχών της σε όλα τα Γυμνάσια της χώρας**** με το βιβλίο «Βασικές Αρχές ΤΝ», με άμεση προοπτική η εκμάθηση αυτών των αρχών να επεκταθεί ταχύτατα και στο Δημοτικό.

Εμείς τι κάνουμε για την ΤΝ; Εκτός από τη λάθρα ανακήρυξη του μητροπολίτη Ανθιμου σε επίτιμο διδάκτορα του ΑΠΘ, τις νέες διακηρύξεις του υπουργείου Παιδείας για το πανεπιστημιακό άσυλο, τη «διαστημική» Ελληνίδα που τυγχάνει ευρύτατης προβολής ενός αμφισβητούμενου έργου και άλλων παρομοίων, πηγαίνοντας ολοταχώς προς την ψηφιακή υπανάπτυξη εξωραΐζουμε και συγκαλύπτουμε μια πραγματικότητα που θα έπρεπε να είχε ήδη ακολουθήσει μια στρατηγική ήδη σχεδιασμένη και συμφωνημένη.

Δεν μας αφήνει η πραγματικότητα των κουμπάρων, των μπατζανάκηδων, των σώγαμπρων, των κολλητών και του ατέρμονου πλήθους της αριστείας, η οποία χρειάζεται κυρίως πτυχία Νηπιαγωγείου.

Είναι λοιπόν πολύ φυσικό -μετά από όλα αυτά- να χρησιμοποιήσουμε στην περίπτωσή μας μια ατάκα του παλιού ελληνικού σινεμά: «Πού πας, ρε Καραμήτρο;»

* Μια ομώνυμη, πολύ γνωστή, αλλά ειρηνική εκδοχή της είναι η εταιρεία «Τα Χρυσά Αυγά», που εμπορεύεται αυγά από κότες – βλ. www.golden-eggs.gr.

** Βλ. Αριστοτέλους Πολιτικά, Α 1257 και εφεξής.

*** Στα όσα ακολουθούν έχω αντλήσει πολλές πληροφορίες από το βιβλίο του Kai-Fu Lee με τίτλο «AI Superpowers, China, Silican Valley and the New World Order», έκδοση του Houghton Mifflin Harcourt, New York 2018. Κατά τη γνώμη μου το συγκεκριμένο βιβλίο θα έπρεπε να είχε ήδη μεταφραστεί στη γλώσσα μας.

**** Βλ. https://www.scmp.com/tech/china-tech/article/2144396/china-looks-school.