Σε ένα βιβλίο του, το οποίο κυκλοφόρησε πριν από μερικά χρόνια, με τον τίτλο «Contesting Democracy. Political Ideas in Twentieth Century Europe» (2011), ο συνάδελφος Jan-Werner Müller επισημαίνει ότι το δεύτερο ήμισυ του 20ού αιώνα υπήρξε για τις ευρωπαϊκές κοινωνίες η ιστορική φάση εξέλιξής τους, κατά την οποία η δημοκρατία ως τύπος διακυβέρνησης γνώρισε πρωτοφανή πολιτική άνθηση.
Πράγματι, μια στοιχειώδης μελέτη της πολιτικής ιστορίας των ευρωπαϊκών κοινωνιών μετά το τέλος του πολέμου (μετά το 1945) επιβεβαιώνει την άποψη του Müller, ο οποίος επιπροσθέτως τονίζει ότι ο μεταπολεμικός τύπος δημοκρατικής οργάνωσης της πολιτικής συνδέθηκε με δύο θεμελιώδη αιτήματα: το ένα ήταν το αίτημα για τη ριζική ανασυγκρότηση του κράτους και το άλλο το αίτημα για την προστασία των πολιτικών και κοινωνικών δικαιωμάτων.
Σήμερα, στις αρχές του 21ου αιώνα, τα πολιτικά προβλήματα, τα οποία σχετίζονται με τη δημοκρατία, είναι εντελώς διαφορετικά σε σχέση με τα αντίστοιχα προβλήματα των δεκαετιών του 1960, του 1970 και του 1980.
Οι πραγματολογικές συνθήκες έχουν αλλάξει ριζικά μολονότι το περίφημο πολιτικό σύνθημα της μεταπολεμικής περιόδου «επιστροφή στη δημοκρατία» καθίσταται και πάλι επίκαιρο. Το ερώτημα διατυπώνεται ως εξής: Για ποιο λόγο θέτουμε και πάλι ζητήματα δημοκρατίας όχι μόνον στην Ευρώπη, αλλά σε ολόκληρο τον κόσμο;
Η δημοκρατία ως οργάνωση της πολιτικής εξουσίας, ως τύπος διακυβέρνησης (ή και όπως αλλιώς ορισθεί) δεν είναι μια υπεριστορική δομή. Αντιθέτως, είναι μια ιστορικο-κοινωνική πραγματικότητα, η οποία διαμορφώνεται από τις εκάστοτε ιστορικές συνθήκες. Είναι υπόθεση κοινωνικού και αξιακού πλαισίου. Η βάση πάνω στην οποία θεμελιώνεται είναι ο εκάστοτε κοινωνικός βιόκοσμος, η ίδια η ιστορική πραγματικότητα, εντός της οποίας καλείται να επιτελέσει το έργο της. Και από τη στιγμή που δεχθούμε ότι η δημοκρατία δεν είναι μόνον διαδικαστική υπόθεση, δηλαδή δεν περιορίζεται στη θεσμοθέτηση της διαδικασίας μέσω της οποίας λαμβάνονται οι πολιτικές αποφάσεις, επόμενο είναι να αναρωτιέται κανείς τι είναι δημοκρατικό και τι είναι αντιδημοκρατικό στο ουσιαστικό επίπεδο.
«Σε τι χρησιμεύει, λοιπόν, η δημοκρατία σε έναν “θρυμματισμένο κόσμο”;» (θα ρωτούσε και ο Καστοριάδης). Η απάντησή μου ως πολιτικού φιλοσόφου είναι η εξής: Η δημοκρατία λειτουργεί εντός της ανθρώπινης κοινωνίας ως ενοποιητική αρχή όχι μόνον στο διαδικαστικό επίπεδο (βλ. Κοινοβούλιο και διαδικασίες λήψης πολιτικών αποφάσεων), αλλά επιπλέον και στο ουσιαστικό επίπεδο, εκεί δηλαδή όπου διαμορφώνεται το δημοκρατικό πολιτικό και κοινωνικό ήθος των πολιτών.
Στο σημείο αυτό, θα μου επιτρέψουν οι αναγνώστες να κάνω ένα θεωρητικο-πολιτικό βήμα παραπέρα και να επισημάνω ότι οι μεταπολεμικές ευρωπαϊκές κοινωνίες, οι οποίες γαλουχήθηκαν με το δημοκρατικό διαδικαστικό πνεύμα, έχουν σήμερα την ιστορική ευκαιρία να ενοποιηθούν μέσω του δημοκρατικού πολιτικού ήθους. Αυτό σημαίνει ότι το σύστημα των καθολικών και οικουμενικών αξιών της Ευρώπης μπορεί να ενσωματωθεί στην ίδια τη δημοκρατική δομή αυτών των κοινωνιών.
Παύει τότε η δημοκρατία να ταυτίζεται μόνον με την «αρχή της πλειοψηφίας» και μετατρέπεται σε μέσο εξανθρωπισμού της ανθρωπότητας. Τότε είναι που θα βρει την πολιτική εφαρμογή της η προτροπή του Mαρξ: «Να ανατραπούν όλες οι σχέσεις, όπου ο άνθρωπος είναι ένα ταπεινωμένο, υποδουλωμένο, εγκαταλελειμμένο, περιφρονημένο ον».
Το ερώτημα, λοιπόν, το οποίο τίθεται είναι το εξής: Ποιοι είναι εκείνοι οι οποίοι φοβούνται τη δημοκρατία ή ακόμη περισσότερο μισούν τη δημοκρατία; Δηλαδή στρέφονται εναντίον της ενοποιητικής δύναμης της σύγχρονης πολιτικής κοινωνίας. Στο ερώτημα αυτό δεν θα απαντήσω κατά πλατωνικό τρόπο, δηλαδή δείχνοντας ισχυρές κοινωνικές ομάδες (ελίτ ονομάζονται) που, ενώ ομνύουν υπέρ της δημοκρατίας, στην πραγματικότητα υπονομεύουν τη δημοκρατία.
Στη σύντομη αυτή παρέμβασή μου ενδιαφέρομαι να καταστεί σαφές ότι ο φόβος μπροστά στη δημοκρατία επικρατεί επειδή οι ίδιοι οι πολίτες αδρανούμε μπροστά στις απειλές. Οι ίδιοι οι πολίτες εγκαταλείπουμε τη θέση μας στη δημοκρατική πολιτική μορφή ζωής και «μεταμορφωνόμαστε» (ας θυμηθούμε τον Κάφκα) σε «ταπεινωμένα όντα» που λέει ο Μαρξ. Τι απέγιναν, άραγε, οι πεφωτισμένοι πολίτες της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης όταν εκλέχτηκε καγκελάριος ο Χίτλερ;
Συμφωνώ, λοιπόν, με τον συνάδελφό μου Jan-Werner Müller, ο οποίος υποστηρίζει ότι ο μεταπολεμικός 20ός αιώνας υπήρξε ο «χρυσούς αιώνας» (δική μου διατύπωση) της δημοκρατίας. Εκτοτε, όμως, τα νέα ζητούμενα (τα νέα πολιτικά αιτήματα) έχουν να κάνουν αφενός μεν με την υπεράσπιση της δημοκρατίας ως τύπου διακυβέρνησης (θυμίζω τον ορισμό της δημοκρατίας του Abraham Lincoln: «Διακυβέρνηση του λαού, από τον λαό και για τον λαό») στις νέες συνθήκες και αφετέρου με τον θεωρητικο-πολιτικό εντοπισμό όλων εκείνων που φοβούνται και μισούν τη δημοκρατία.
* καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Παν. Θράκης
