Η φοροελάφρυνση ως alter ego της ποινής και το παράδειγμα της Ιταλίας

Πριν από μερικές μέρες ψηφίστηκε στην Ιταλία ένας νόμο πρότυπο για κάθε σύγχρονο προοδευτικό κράτος που αποσκοπεί στην εξοικονόμηση των τροφών. Όλο το σκεπτικό του κανόνα αυτού ήταν τόσο ευφυές, ώστε συνένωσε όλες τις κοινοβουλευτικές ομάδες της Ιταλίας στην υπερψήφιση του.

Έχοντας ως αφετηρία την μείωση της σπατάλης των τροφίμων, ο νέος νόμος αυτός παρέχει στις σχετικές επιχειρήσεις(Σουπερ μάρκετ, εστιατόρια, μανάβικα και άλλα) την δυνατότητα να παραχωρήσουν αποθέματα τροφών που δεν κατάφεραν να πωλήσουν σε φιλανθρωπικές οργανώσεις και σε συσσίτια, με αντάλλαγμα φοροελαφρύνσεις. Το όφελος της ρύθμισης αυτής θα είναι διττό. Αφενός, κάτι παραπάνω από 1 τόνο τροφής, που κατά την συνήθη πορεία των πραγμάτων θα κατέληγε στα σκουπίδια, τώρα θα χρησιμοποιηθεί για την σίτιση των απόρων, ενώ αφετέρου το κράτος θα γλυτώσει δαπάνες ως προς την διαχείριση των απορριμμάτων .

Η αποδοτικότητα ενός τέτοιου νομοσχεδίου είναι εκ των προτέρων εξασφαλισμένη, καθώς διαμορφώνει μια κατάσταση που κατά την επιστήμη των παιγνίων ονομάζεται’’ Win-Win Situation’’. Καθοριστικός παράγοντας για την εδραίωση μιας τέτοιας επωφελούς κατάσταση είναι η πλήρης αλληλεξάρτηση των συμφερόντων των συμμετεχόντων. Έτσι, οι επιχειρήσεις ως υποκείμενα του νόμου με την παράδοση των μη πωληθέντων αγαθών επωφελούνται από τις παρεχόμενες φοροελαφρύνσεις, το κράτος ως νομοθέτης με την σειρά του απαλλάσσεται από την ευθύνη διαχείρισης των περισσευόμενων τροφίμων μέσω της συμπεριφοράς των επιχειρήσεων, ενώ συγχρόνως οι αποδέκτες της ρύθμισης αντλούν οφέλη από τις πράξεις των άλλων δύο.

Ας δούμε πως θα εξελίσσονταν τα πράγματα αν το στοιχείο κλειδί της παραπάνω ρύθμισης οι φοροαπαλλαγές είχαν αντικατασταθεί με πρόστιμα, μέσο που κυριαρχεί στην Ελληνική έννομη τάξη, αναιρώντας την όλη φιλοσοφία του νομοσχεδίου. Η ρύθμιση θα είχε τον εξής χαρακτήρα: ‘’όλες οι επιχειρήσεις που δεν παραδίδουν τα εναπομείναντα τρόφιμα… τιμωρούνται με πρόστιμο…’’.

Είναι φανερό ότι κατά το σενάριο αυτό η επιζητούμενη ενέργεια από την πλευρά των επιχειρήσεων δεν θα εξασφάλιζε οφέλη για αυτές, ενώ αντίθετα η μη συμμόρφωση τους με τον κανόνα θα συνεπαγόταν κυρώσεις. Έτσι θα έσπαγε η αλυσίδα του τριπλού οφέλους, καθώς οι επιχειρήσεις θα στερούνταν κινήτρου για να αποδώσουν τα εναπομείναντα και επομένως θα ελλόχευε ο κίνδυνος ζημίας στα οφέλη των απόρων και του κράτους.

Παράλληλα, η αποτελεσματικότητα μιας τέτοιας ρύθμισης θα περιοριζόταν σημαντικά, καθώς ως γνωστόν ένας κανόνας που δημιουργεί υποχρεώσεις και όχι δικαιώματα προκαλεί επί του πρακτέου δυσφορία και οδηγεί αυτομάτως στην έμμεση καταπάτηση του (π.χ. με πλαστές δηλώσεις αγοράς τροφίμων λιγότερων από όσων στην πραγματικότητα αγοράστηκαν ή με καταστροφή των τροφίμων για να αποφευχθεί η ‘’ταλαιπωρία’’ συλλογής και παράδοσης τους).

Αναλογικά εφαρμόζοντας την παραπάνω ‘’πρακτική’’ στον χώρο της περιβαλλοντολογικής προστασίας μπορούμε να αντιληφθούμε την χρησιμότητα της. Σήμερα στην χώρα μας βλέπουμε πως οι ρυθμίσεις προστασίας του περιβάλλοντος κρίνονται ανεπαρκείς και οι ποινές κατά την παραβίαση τους ανούσιες γιατί απλούστατα δεν αγγίζουν τα μεγάλα αρπακτικά της αγοράς. Όταν για παράδειγμα ένα μεγάλο εργοστάσιο βλάπτει με την αλόγιστη διαχείριση των τοξικών αποβλήτων του ή με την ρυπογόνα αέρια που εκπέμπει το οικοσύστημα, ποια η αξία μιας ποινής που(κακώς) κατά κανόνα δεν επιβάλλεται εν τέλει; Και αν επιβληθεί στο συγκεκριμένο χώρο τιμωρεί χωρίς να επανορθώνει την επιγενόμενη ζημιά.

Αν όμως δινόταν εξαρχής μια μεγάλης τάξεως φοροελάφρυνση για όσους επιλέγουν να υιοθετήσουν φιλικές για το περιβάλλον πρακτικές ή αντίστοιχα μια επιδότηση για την ορθή διαχείριση των αποβλήτων; Πόσο ουσιαστική θα ήταν άραγε η συμβολή της πρόληψης στον χώρο αυτόν ως προστάδιο της τιμωρητικής έκφανσης της ποινής;

Τι οφείλουμε να αποκομίσουμε από την εκτενή αυτή ανάλυση; Προφανώς όχι να δαιμονοποιήσουμε τον θεσμό της ποινής (υπό την έννοια του προστίμου), καθώς αποτελεί το μοναδικό μέσο άμεσης αντίδρασης απέναντι στις αυθαιρεσίες των οικονομικά ισχυρών. Αντιθέτως όμως χρειάζεται να αναγνωρίσουμε ότι η προληπτική λειτουργία σε ορισμένα κοινωνικά ζητήματα επιτελείται ουσιαστικότερα με νομικά τεχνάσματα όπως οι φοροελαφρύνσεις, καθώς δίνουν κίνητρο για κοινωνικά επιθυμητές (και όχι απλά αποδεκτές συμπεριφορές), παρά με ‘’Δρακόντειες ποινές’’ που σπέρνουν τον φόβο και τον τρόμο.

* Φοιτητής Νομικής