Ενας αρχιτεκτονικός απολογισμός

Αντίθετα με τις απαισιόδοξες προφητείες, συνεχίζουν να βγαίνουν αξιόλογα βιβλία που σχετίζονται με όλες τις εκφάνσεις της αρχιτεκτονικής, ως επιστήμης και ως τέχνης. Ας πάρουμε τις επιλεγμένες εκδόσεις με τη σειρά τους.

Η πρωτοκαθεδρία δικαιωματικά ανήκει στην αρχαιολογία, που απασχολεί εξειδικευμένους ερευνητές, ανασκαφείς αλλά και αρχιτέκτονες, παράγοντας βιβλία πάνω σε επιμέρους θέματα. Παράδειγμα, η έκδοση της Φιλιώς Ηλιοπούλου «Η προσέγγιση του τοπίου κατά την ελληνιστική περίοδο, με παράδειγμα την αρχαία Μεσσήνη» (εκδ. Αργοναύτης).

Βασισμένο σε διατριβή της συγγραφέα στο Πολυτεχνείο το 2014, το βιβλίο αυτό ευτύχησε να εκμεταλλευτεί τη βαθιά γνώση του Πέτρου Θέμελη, ανασκαφέα και αναστηλωτή της αρχαίας Μεσσήνης, ζητώντας να τεκμηριώσει τη σχέση πολεοδομικού σχεδιασμού με τοπίο, άρα με αισθητικές αξίες, στην ελληνιστική εποχή.

Με πρόθεση την προσφορά ενός εύληπτου οδηγού επίσκεψης, η έκδοση «Μουσείο Ακρόπολης. Η ανασκαφή» της Σταματίας Ελευθεράτου (εκδ. Μ. Ακρόπολης), είναι μια πραγματεία για μια εκτεταμένη ιστορική περίοδο της αρχαίας Αθήνας που διαρκεί από την προϊστορία ως τον 12ο αιώνα.

Καθώς η σύγχρονη πόλη χτίστηκε πάνω στην αρχαία, ήταν ως τώρα περιορισμένες οι γνώσεις που είχαμε για την πλούσια στρωματογραφία του ιστορικού της υλικού. Τώρα, η πρόσφατη δυνατότητα επίσκεψης των εντυπωσιακών για το βαθμό διατήρησής τους ευρημάτων κάτω από το Μουσείο συνοδεύτηκε από αυτό τον οδηγό, πλούσια εικονογραφημένο, με πλήθος αναπαραστάσεις και αναλυτικά σχέδια.

Τρίτη σημαντική έκδοση αρχαιολογικού περιεχομένου είναι η υποδειγματική μονογραφία της Κλαίρης Παλυβού «Ακρωτήρι Θήρας. Η αρχιτεκτονική της δυτικής οικίας» (δίγλωσσο, εκδ. Μέλισσα), που αφορά τη μοναδική για τον πλούτο πληροφοριών που πρόσφερε κατοικία, η οποία είχε βρεθεί στις ανασκαφές του Μαρινάτου στο Ακρωτήρι. Εδώ συστηματοποιείται και εκτίθεται όλο το υλικό μελέτης που έχει συγκεντρωθεί εδώ και πολλά χρόνια από την Παλυβού πάνω σε αυτό το κτίσμα.

Το βιβλίο προσφέρει πλούσια πληροφόρηση για τα οικοδομικά και συνθετικά χαρακτηριστικά αυτής της κατοικίας, με επεξηγηματικά, πολύ εύληπτα σχέδια ανάλυσης και αναπαράστασης της «γλώσσας» μιας ιδιότυπης προϊστορικής οικοδομικής, με τη χρήση ξυλείας και πέτρας.

Στρεφόμαστε τώρα στο παρόν, χωρίς όμως να χαθεί η ιστορική του διάσταση. Εδώ απολαμβάνουμε τον Νίκο Βατόπουλο με το βιβλίο του «Μικροί δρόμοι της Αθήνας» (εκδ. Μεταίχμιο) που ανασταίνει, με τους επίμονους εξερευνητικούς περιπάτους του, με τις «λαθραίες ματιές» του, ένα λησμονημένο κομμάτι της πόλης. Έτσι συγκροτεί την παρατακτική «ιστορία» μιας Αθήνας που συντίθεται από απομονωμένους δρόμους, οι οποίοι, αν και μπήκαν στο περιθώριο, δεν παύουν να γοητεύουν με όσα ακόμα παλιά σπίτια διατηρούνται στις πλευρές τους.

Συγγενική είναι η αναζήτηση της πόλης του Ηρακλείου που επιχειρεί η Μαρία Μοίρα στο ωραία εικονογραφημένο βιβλίο της «Ηράκλειο η αδιόρατη πόλη. Λογοτεχνικές διαδρομές στον αστικό χώρο» (εκδ. Βικελαία Βιβλιοθήκη Ηρακλείου), μέσα από τα μάτια έξι συγγραφέων που έγραψαν στο παρελθόν για αυτήν. Βασισμένο σε διατριβή του 2012, το βιβλίο αυτό εκμεταλλεύεται πολλών ειδών εργαλεία ώστε να φτάσει σε μια σύνθετη ερμηνεία της πόλης, όχι μόνο σε κάτι που απλά βλέπουμε αλλά σε ένα μίγμα συλλογικής μνήμης, εντυπώσεων, φωτογραφιών και διαγραμμάτων.

Μνημειακών διαστάσεων είναι η μονογραφία της Ε. Φεσσά-Εμμανουήλ, «Βασίλειος Κουρεμένος, αρχιτέκτων» (εκδ. Γραμμ. Δημοσιευμάτων Ακαδημίας Αθηνών), καρπός πολύχρονης ενασχόλησης της ακούραστης αυτής ιστορικού με το θέμα, η οποία παρουσιάστηκε με κάθε επισημότητα στην αίθουσα της Ακαδημίας Αθηνών. Η Φεσσά-Εμμανουήλ παρακολουθεί με μοναδική συστηματικότητα την πλούσια διεθνή και ελληνική σταδιοδρομία του αρχιτέκτονα, από την Κωνσταντινούπολη ως την Αθήνα στο τέλος, κινούμενου ανάμεσα σε εκλεκτιστικά ρεύματα της εποχής του.

Η παλιότερη, αλλά αδημοσίευτη μετάφραση του Στέλιου Γιαμαρέλου του ογκώδους τόμου του Τσέχου θεωρητικού DaliborVesely, «Η αρχιτεκτονική στην εποχή της διχασμένης αναπαράστασης» (έκδ. Παπαζήσης) έτυχε μιας πολύ επιμελημένης έκδοσης ενός σημαντικού θεωρητικού κειμένου, με εκτενή εισαγωγή του Βασίλη Γκανιάτσα, πρώτο δείγμα σχετικής εκδοτικής σειράς που διευθύνει ο ίδιος. Το βιβλίο πρωτοεκδόθηκε το 2004 και σύμφωνα με τον υπότιτλό του, αφορούσε «Το ερώτημα της δημιουργίας στη σκιά της παραγωγής», εξερευνώντας δηλαδή τον ρόλο του ουμανισμού στην εποχή της τεχνολογίας. Θέμα πάντα επίκαιρο…

Ανάλογη, για τα ελληνικά δεδομένα, είναι η αναβίωση ενός σημαδιακού προπολεμικού (1937) βιβλίου, «Τα νέα σχολικά κτίρια», που είχε επιμεληθεί ο Πάτροκλος Καραντινός, σε κριτική επανέκδοση με επιμελητή τον Ανδρέα Γιακουμακάτο (εκδ. Καπόν). Ο επιμελητής έχει ειδικά ασχοληθεί με τα φημισμένα αυτά σχολεία εδώ και πολλά χρόνια και έχει επίσης εκπονήσει δίτομη διατριβή πάνω στο έργο του Καραντινού, άρα ήταν ο πλέον κατάλληλος να ασχοληθεί με ένα τέτοιο θέμα.

Ιδιότυπο, τέλος, ως σύλληψη και παρουσίαση, και γι’ αυτό μόνο θα αρκούσε να προσεχτεί ιδιαίτερα για τη νεανική φρεσκάδα του, είναι το βιβλίο της Συνεργατικής Ομάδας Διπλωματικών για την Αθήνα (ΣΟΔΑ), από σπουδαστές της Σχολής Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ, με τίτλο «Αθήνα: από κακέκτυπο σε αντι-παράδειγμα» (εκδ. futura σ.252).

Σε αυτό περιέχονται εισαγωγικά, μια σειρά κειμένων που δίνουν το στίγμα της ομάδας, και ακολουθούν επτά διαλέξεις προσκαλεσμένων ομιλητών, στις περισσότερες περιπτώσεις με τη συζήτηση που ακολούθησε, άλλες επτά παρουσιάσεις διπλωματικών εργασιών και τέσσερις παρεμβάσεις διδασκόντων. Στο τέλος, προστίθεται ως επίλογος ένα σύντομο εγκώμιο στην αξία της συλλογικότητας. Ενα πράγματι χορταστικό μενού!