Πολυσχιδής προσπάθεια

Πίσω από αυτό τον κάπως ασυνήθιστο τίτλο κρύβεται μια εξαετής προσπάθεια για την οργάνωση ισάριθμων συμποσίων-εργαστηρίων για την πόλη, την αρχιτεκτονική της και την τέχνη με γενικό τίτλο Citylab που χρηματοδοτείται από το ευρωπαϊκό έργο ROCK και απευθύνεται σε σπουδαστές αρχιτεκτονικής. Η οργάνωση κατευθύνεται από μια εξαμελή επιτροπή, το συγκεκριμένο συμπόσιο έγινε στην ΑΣΚΤ και συνοδεύτηκε από 16 διαλέξεις προσκαλεσμένων ομιλητών. Αντίστοιχα, το εργαστήριο λειτούργησε με 76 σπουδαστές μοιρασμένους σε οκτώ ομάδες, στους οποίους δίδαξαν εννέα αρχιτέκτονες και εικαστικοί.

Αυτά είναι τα απλά στατιστικά δεδομένα. Ομως ένα τέτοιο συμπόσιο-εργαστήριο υπερβαίνει κατά πολύ το όποιο οργανωτικό του σχήμα. Η προσέγγιση του θέματος, που αφορά τους δημόσιους χώρους της πόλης, ήταν κάθε άλλο από συνηθισμένη και προβλέψιμη. Σύμφωνα με τα λόγια των δύο επιμελητών της έκδοσης, τα εργαστήρια του Citylab σταθερά στοχεύουν στην καταγραφή τάσεων και εντάσεων και στην αποκωδικοποίηση των δυναμικών που εμφανίζονται μέσα στην πόλη. Για να το πετύχουν αυτό, ζητούν ν’ ανοίξουν «νέους διαύλους επικοινωνίας και γόνιμου προβληματισμού μεταξύ διαφορετικών δρώντων υποκειμένων».

Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι όχι μόνο επιτρέπουν αλλά επίτηδες προσβλέπουν στη μίξη διαφορετικών προσεγγίσεων στο θέμα που πραγματεύονται, αντιστοιχώντας το «ρευστό» θέμα που διάλεξαν με μια μίξη «ειδικών και μη», οι οποίοι ελεύθερα κινούνται μέσα στο επίτηδες ανοιχτό ζήτημα του «σώματος» σε όλες του τις εκφάνσεις. Μπορεί το τελικό ζητούμενο να είναι ο δημόσιος χώρος της πόλης, μπορεί ένας μεγάλος αριθμός από τους ομιλητές να είναι αρχιτέκτονες, μπορεί ακόμα το κυρίως ακροατήριο, οι σπουδαστές, να προέρχονται από αρχιτεκτονικές σχολές, αλλά όσα παρουσιάστηκαν και ακούστηκαν στις συζητήσεις μετά τις ομιλίες κάθε άλλο παρά ήταν περιχαρακωμένα στα αυστηρά πλαίσια των σχεδιαστικών χειρισμών της αρχιτεκτονικής.

Εδώ και μερικές δεκαετίες, μάλιστα, η εκπαίδευση του αρχιτέκτονα, ακόμα και στην Ελλάδα, έχει απελευθερωθεί από τις καθιερωμένες κατευθύνσεις μιας αυστηρά τεχνικής κατάρτισης, έχουν προστεθεί στο πρόγραμμα εξαιρετικά δημοφιλή μαθήματα θεωρίας, έχουν ενθαρρυνθεί οι σπουδαστές να ψάχνουν προς πολλαπλές κατευθύνσεις, αναζητώντας παραλληλισμούς με άλλες «γλώσσες» και άλλες «επιστημονικές πειθαρχίες». Ετσι γυμνασμένοι, επιχειρούν βουτιές σε φιλοσοφικά κείμενα, κυνηγούν λογοτεχνικούς πειραματισμούς, παρακολουθούν εικαστικά ρεύματα.

Με τέτοια εφόδια, δανεισμένα από ποικίλες πηγές, οι σπουδαστές αρχιτεκτονικής μπορούν να συνδυάσουν τον κλασικό σχεδιασμό (τώρα πια, ψηφιακό) με πραγματείες για το περιεχόμενο και τον συμβολισμό των μορφών που επινοούν. Ενας τέτοιος εμπλουτισμός προσφέρεται μάλιστα ιδιαίτερα στην επεξεργασία προτάσεων για τους δημόσιους χώρους της πόλης, την πιο απαιτητική επέμβαση που καλείται να αντιμετωπίσει ένας σημερινός αρχιτέκτονας.

Οπότε το θέμα του Citylab 2018 και το πρόγραμμα των σχετικών εκδηλώσεων που συνόδευαν την εκπόνησή του «κουμπώνουν» ιδανικά πάνω στις σημερινές τάσεις που αναφέραμε πριν συνοπτικά. Ενα τέτοιο συμπόσιο-εργαστήριο δεν είναι ένα εκκεντρικό παράδοξο, ακατανόητο για τους μη μυημένους.

Πατάει πάνω σε ό,τι πιο προχωρημένο προσφέρεται αυτή την εποχή και δοκιμάζει τα όρια, πειραματίζεται με όσα έρχονται στο άμεσο μέλλον. Σε όποιον διαβάσει μάλιστα τις 16 ομιλίες της εκδήλωσης, θα κάνει εντύπωση ότι αρκετές φορές, η ειδικότητα του αρχιτέκτονα σκόπιμα συγχέεται με άλλες, καθώς κάθε ομιλητής κινείται ελεύθερα μέσα στις πολλαπλότητες που ενέχει η έννοια του σώματος. Με άλλα λόγια, το «εξαίσιο σώμα» μετατρέπεται σε εισιτήριο εισόδου στα άδυτα της ψυχής και της ύπαρξης, στα βάθη των μυστικών της αρχιτεκτονικής σύνθεσης, στην κατανόηση τελικά του αισθητού κόσμου.

Πίσω από αυτή την πολυσχιδή προσπάθεια, που με τον χρόνο έχει αποκτήσει τόσο μεγάλη απήχηση, κρύβονται οι δύο βασικοί υπεύθυνοι του συμποσίου/εργαστηρίου και επιμελητές της έκδοσης, ο Π. Πάγκαλος και ο Στ. Αλιφραγκής, που συνέθεσαν αυτό το ποικιλόχρωμο υφαντό, στολισμένο με μοτίβα εικαστικά, ψυχαναλυτικά και σχεδιαστικά, με δράσεις γυμναστών, μουσικών και ηθοποιών. Ακούγεται κάτι σαν παραμύθι – και είναι.

Πολλοί διαμαρτύρονται για την κατάντια της αρχιτεκτονικής στις μέρες μας. Βρήκαν μάλιστα ευκαιρία με την κρίση που έγδαρε την ελληνική κοινωνία για μια δεκαετία να λοιδορήσουν τον ξεπεσμό της και να προφητέψουν την εξαφάνισή της. Οτι δεν είναι άξια να ανταποκριθεί στις σύγχρονες ανάγκες, ότι παράγει άχρηστα κι αδιάφορα έργα που επιδεινώνουν το φυσικό περιβάλλον και ευτελίζουν τη σύγχρονη πόλη. Το να καταγγέλλεις είναι το εύκολο, το να χτίζεις είναι το δύσκολο.

Ενα συμπόσιο-εργαστήριο μπορεί να μη διαθέτει τη δύναμη να αλλάξει την ιστορία αλλά μπορεί να δείξει, εξερευνώντας το σώμα σε όλες του τις εκφάνσεις, πιθανές διεξόδους και περάσματα προς εκείνο που έρχεται και είναι ακόμα στον αέρα.