«Τζόκερ»

Τα τελευταία χρόνια σπάνια πηγαίνω στον κινηματογράφο, δεν μπορώ επομένως να συγκρίνω ταινίες και να χαρακτηρίσω κάποια ως κορυφαία. Μόνο εισαγωγικά λοιπόν: Ο «Τζόκερ» συνθέτει πολλά επιμέρους έργα τέχνης. Σκηνοθεσία, εξαιρετική φωτογραφία σε εσωτερικούς και εξωτερικούς χώρους, μουσική διακριτική και ταιριαστή και ιδίως ηθοποιία. Ο Χοακίν Φίνιξ παίζει με το πρόσωπο, το βλέμμα, το σώμα, το τρέξιμο, καταπληκτικά. Η άστοχη επέμβαση της Αστυνομίας προφανώς θα αυξήσει τον αριθμό των θεατών (ήδη αυτό καταγράφεται) και η ταινία θα διαμορφώσει στάσεις και αντιλήψεις. Η αναγνώριση του Ανθρώπου κάτω από το προσωπείο της «τρέλας» και η κατανόηση της σημασίας του κράτους πρόνοιας (όσο ο άρρωστος παίρνει φάρμακα και βλέπει τη λειτουργό είναι ήσυχος) μάλλον θα είναι οι πιο θετικές από αυτές.

Είναι αναγκαίο ωστόσο να κρατήσουμε για συζήτηση κάποια μεγάλα θέματα, εκεί όπου το κοινωνικό μήνυμα, αν αφομοιωθεί χωρίς κριτική, γίνεται επικίνδυνο. Δεν εννοώ μόνο για τη νεολαία, αλλά για όλους.

Πρώτον, η εμφάνιση στην ταινία της ανθρωποκτονίας με θετικά -σχεδόν- χρώματα. Η εξοικείωση δηλαδή με την ιδέα και την εικόνα της θανατηφόρας βίας, που μπορεί να κάνει πιο εύκολη υπόθεση το πέρασμα στην πράξη σε μια στιγμή έντασης ή ψυχολογικής αποδιοργάνωσης. Οι συνειρμοί παράγουν αυτοματισμούς. Υστερα ο κόσμος μένει να απορεί για την εκρηκτική αντίδραση, τη μαζική ή την παράλογη θανάτωση.

Το δεύτερο είναι, πιστεύω, η εμφάνιση της ατομικής αυτοδικίας ως λύσης ή κάθαρσης σε ζητήματα που έχουν διαστάσεις κοινωνικοπολιτικές ή δικαιοσύνης. Το μήνυμα π.χ. πως το μπούλινγκ δεν πρόκειται να σταματήσει χωρίς την ατομική αντιβία. Φυσικά κι εδώ, εκτός από τον θύτη και το βίαιο θύμα, ευθύνεται κι ένα κοινωνικό σύστημα. Που μένει συνήθως αλώβητο.

Τρίτο και ίσως σημαντικότερο θέμα η εμφάνιση στην οθόνη ενός ψυχικά διαταραγμένου ανθρώπου ως δυνάμει δολοφόνου. Η κοινωνία εδώ καλείται να φοβάται, να στιγματίζει και να αποφεύγει. Να δυσκολεύει έτσι την επανένταξη, βασική συνθήκη ασφάλειας και ειρήνης. Η Αστυνομία να ερευνά πιο εντατικά όταν στην παιδική ηλικία ενός υπόπτου υπάρχει κακομεταχείριση. Χρειάστηκαν όμως αιώνες για να καταλάβουμε ότι κάθε ψυχικά άρρωστος δεν είναι και επικίνδυνος, ότι οι εχέφρονες από τους αρρώστους δεν διαχωρίζονται πάντα με σίγουρες γραμμές, ότι τα εγκλήματα των «λογικών» είναι επίσης πολλά και συχνά άγρια κι ότι υπάρχουν βασανισμένα παιδιά που γίνονται υπέροχοι άνθρωποι.

Δεν παράγει διδάγματα η ταινία. Τέχνη είναι. Παρέχει ωστόσο σοβαρά εναύσματα για σκέψη και συζήτηση.

* Oμ. καθηγητής ΑΠΘ, πρ. υπ. Δικαιοσύνης