Στο αφιέρωμα «Η γυναίκα στο φιλμ νουάρ», το Σάββατο 16/11, στο πλαίσιο του «1ου Φεστιβάλ Κινηματογράφου» της «Εφημερίδας των Συντακτών» -του 1ου EFSYNEMA- δεν θα δείτε τις γνωστές ταινίες του είδους, ούτε θα ακούσετε τα γνωστά στερεότυπα για τις καταστροφικές «μοιραίες» γυναίκες. Εχοντας παρακολουθήσει περισσότερες από 150 σχετικές ταινίες, μου έκανε μεγάλη εντύπωση πόσο επιφανειακά και περιοριστικά είναι αυτά τα στερεότυπα. Και, από την άλλη, πόσο πολλά και ποικίλα –συμπληρωματικά και αντιφατικά– είναι τελικά τα πρόσωπα της «μοιραίας» των φιλμ νουάρ.
Με βάση, λοιπόν, την πλειονότητα των ταινιών του είδους (και όχι κάποια δεκάδα ταινιών πολύ γνωστών σκηνοθετών), η μοιραία γυναίκα δεν μπορεί να χαρακτηριστεί μονοδιάστατα: «μοιραία» δεν σημαίνει αυτόματα καταστροφική. Θα έλεγα, αντίθετα, ότι η γυναίκα στο φιλμ νουάρ είναι «μοιραία» στον βαθμό που επηρεάζει καταλυτικά τη ζωή του άνδρα (ας μην ξεχνάμε ότι στο είδος υπάρχει πάντα μια ερωτική ιστορία που συνδυάζεται με την αστυνομική). Κι αυτό την καθιστά πρόσωπο βασικό της ταινίας, άτομο που δρα και παρεμβαίνει ουσιαστικά στην πλοκή της ιστορίας (σε αντίθεση με το γκανγκστερικό φιλμ, είδος που συχνά και λανθασμένα ταυτίζεται με το φιλμ νουάρ, στο οποίο η παρουσία της γυναίκας είναι συνήθως από δευτερεύουσα έως ανύπαρκτη).
Να μερικά από τα πολλαπλά πρόσωπα της «μοιραίας γυναίκας» στο φιλμ νουάρ:
Γυναίκα – θύτης, αλλοτριωμένη από το κυνήγι του χρήματος μέσα σε μια ανδροκρατική κοινωνία που κυβερνάται από αυτό.
Γυναίκα – θύμα, υποταγμένη παθητικά στις επιταγές αυτού του ίδιου ανδροκρατικού κόσμου.
Γυναίκα – θύτης και θύμα ταυτοχρόνως, τραγικά αντιφατικό πρόσωπο μιας κοινωνίας αποξένωσης και αλλοτρίωσης.
Γυναίκα – ανεξάρτητη, χειραφετημένη ή και απλά «ο εαυτός της», έτοιμη να συμβιώσει με τον άνδρα, ακόμα και να τον λυτρώσει από τις εμμονές του, αρκεί φυσικά να είναι κι ο ίδιος έτοιμος γι’ αυτό (ας θυμηθούμε τις υπέροχες ταινίες «In a lonely place» και «On a dangerous ground» του Νίκολας Ρέι).
Οι δύο ταινίες που προβάλλονται στο φεστιβάλ, πρωτότυπες και ιδιαίτερες, ενσωματώνουν στην πλοκή του φιλμ νουάρ πολύ ενδιαφέροντα θεματικά στοιχεία: η πρώτη («Η Μαρία του Οκτώβρη») τη Γαλλική Αντίσταση στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, και η δεύτερη («Κραυγή στη Νύχτα») τη θανατική ποινή. Και στις δύο, οι ηρωίδες τους ερωτεύονται με πάθος, προδίνονται, βασανίζονται με το ηθικό δίλημμα της εκδίκησης. Μπορεί η κατάληξη να είναι τραγική, όπως εξάλλου σε όλα σχεδόν τα φιλμ νουάρ, αλλά η Μαρία του Οκτώβρη και η Μαίρη Χίλτον, μέσα από τα συγκλονιστικά πρόσωπα της φαινομενικά ψυχρής, συγκρατημένης Ντανιέλ Νταριέ και της σπαραχτικής, υπερευαίσθητης Νταϊάνα Ντoρς, μας αναστατώνουν και μας συγκινούν – χαραγμένα στη μνήμη μας πολύ μετά τους τίτλους τέλους.
*σκηνοθέτης, διευθυντής Film Studies BA MA, New York College, Athens
