Η μεσαία τάξη στην προκρούστεια κλίνη

Το τέλος της μεσαίας τάξης, όπως την ξέραμε έως τώρα, ήταν ο τίτλος στο εξώφυλλο του γερμανικού περιοδικού Focus τον περασμένο Μάρτιο. Εμβαθύνοντας στην ανάλυσή του το Focus αποδίδει αυτό το τέλος, υπό την έννοια της απειλής της ευημερίας της -γερμανικής- μεσαίας τάξης, στην ψηφιοποίηση της οικονομίας, στο δημογραφικό πρόβλημα και στις αποτυχίες της πολιτικής κατά την εφαρμογή μέτρων και προτεραιοτήτων. Στην Ελλάδα, που προσπαθεί να σταθεροποιηθεί μετά από 10 χρόνια κρίσης και με βαθιές πληγές στο σώμα της μεσαίας τάξης, οι πρόσφατες εκλογές έδωσαν την αφορμή να ξεκινήσει μια συζήτηση για την επούλωση αυτών των πληγών και τέθηκαν ερωτήματα για την πολιτική συμπεριφορά της «ραχοκοκαλιάς» της κοινωνίας μας.

Τα συμπεράσματα διαφόρων ερευνών και επιστημόνων κάθε είδους είναι δυσοίωνα και δείχνουν ότι η ευρωπαϊκή, πόσο μάλλον η ελληνική μεσαία τάξη, συμπιέζεται, φθίνει και φτωχοποιείται με τις κοινωνικές ανισότητες να διευρύνονται και την κοινωνική κινητικότητα να περιορίζεται. Πιο εύκολα και συχνότερα κατεβαίνει κανείς και πολύ πιο δύσκολα έως ελάχιστα ανεβαίνει στην κλίμακα ευημερίας, όπως τουλάχιστον έχουμε συνηθίσει να την προσδιορίζουμε στα αναπτυγμένα κράτη και ανεξαρτήτως του ορισμού της μεσαίας τάξης.

Αν θέλαμε να καταγράψουμε ένα και μοναδικό επικυρίαρχο αίσθημα στη μεσαία τάξη τα τελευταία 10 χρόνια, αυτό είναι το αίσθημα της αδικίας. Το αίσθημα της αδικίας έρχεται να το εντείνει η ανασφάλεια μπροστά στις νέες τεχνολογικές ανακαλύψεις. Οι κοσμοϊστορικές αλλαγές που ήδη επιφέρει η 4η βιομηχανική επανάσταση είναι πολυεπίπεδες και αφορούν τον τρόπο οργάνωσης της οικονομίας, της παραγωγής, της κοινωνίας αλλά και κατ’ επέκταση -όπως συνέβη με όλες τις προηγούμενες βιομηχανικές επαναστάσεις- των πολιτικών ιδεολογιών και αντιλήψεων. Αυτό το επικίνδυνο κοκτέιλ αδικίας/ανασφάλειας είναι το δηλητήριο στις σχέσεις της μεσαίας τάξης με τα πολιτικά κόμματα, αλλά και βραδυφλεγής βόμβα για τη δημοκρατία μας. Με δυο λόγια, η αίσθηση ότι την κρίση την πλήρωσε η μεσαία τάξη και ότι οι τεχνολογικές αλλαγές που επέρχονται απειλούν όχι μόνο την ευημερία της, αλλά την ίδια την ύπαρξή της, θέτει το ξεκάθαρο ερώτημα για τον ρόλο της πολιτικής.

Πώς και με ποια κριτήρια διαμορφώνονται οι πολιτικές αποφάσεις, οι οποίες όχι μόνο θα πρέπει να δώσουν απαντήσεις στις καθημερινές αγωνίες της μεσαίας τάξης, αλλά και μια οραματική διέξοδο στις νέες γενιές που φοβούνται ότι θα ζήσουν χειρότερα από τους γονείς τους; Η ψηφιοποίηση της οικονομίας, τα επιτεύγματα της τεχνητής νοημοσύνης και το διαδίκτυο των πραγμάτων, η τεχνολογία του Blockchain, οι τρισδιάστατες εκτυπώσεις και μια σειρά από άλλες τεχνολογικές διαστάσεις που συνθέτουν τη νέα εποχή του καπιταλισμού των δεδομένων (Datakapitalismus) περνώντας από το μεταβατικό στάδιο που βρισκόμαστε τώρα θα αποκρυσταλλωθούν σε ένα πιο ξεκάθαρο τοπίο εντός της ερχόμενης δεκαετίας.

Το αν θα οδηγηθούμε σε μια μεγαλύτερη αποσύνθεση της μεσαίας τάξης ή σε μια νέα ανασύνθεση, είναι σε μεγάλο βαθμό υπόθεση πολιτικών επιλογών/προτεραιοτήτων και επανανοηματοδότησης των όρων ευημερίας των κοινωνιών μας.

Ερωτήματα όπως: το εάν και πώς θα ισοσκελιστούν οι θέσεις εργασίας που χάνονται με αυτές που μπορούν να δημιουργηθούν, το εάν θα πληρώνουν φόρο τα ρομπότ, το εάν η έρευνα της τεχνητής νοημοσύνης και τα επιτεύγματά της κατευθυνθούν κατά προτεραιότητα σε ζητήματα π.χ. υγείας και εξάλειψης νόσων, προστασίας του περιβάλλοντος και αντιμετώπισης της φτώχειας και της κλιματικής αλλαγής, το εάν επιτραπεί σε ιδιωτικές εταιρείες να κυκλοφορήσουν δικά τους ψηφιακά νομίσματα πέραν κάθε ελέγχου και αδειοδότησης συλλέγοντας προσωπικά δεδομένα αξίας δισεκατομμυρίων και πολλά άλλα, χρήζουν πολιτικών απαντήσεων που θα δοθούν τα επόμενα χρόνια και θα σχηματίσουν έτσι νέες πολιτικές αντιπαραθέσεις και στρατόπεδα. Τις επιπτώσεις αυτών των απαντήσεων θα τις ζήσουμε σίγουρα από το 2030 και μετά.

Η μάχη που θα σχηματοποιήσει τις πολιτικές δυνάμεις του μέλλοντος είναι αυτή που θα δοθεί στο πεδίο του καπιταλισμού των δεδομένων, τη χειραγώγησή του με ή χωρίς δικλίδες ασφαλείας και μηχανισμούς ανταπόδοσης των υπερκερδών του. Με άλλα λόγια, ποιος θα ελέγχει και ποιος θα εποπτεύει αυτούς που θα είναι αρμόδιοι να ελέγχουν αυτόν τον κρίσιμο όγκο των παγκόσμιων τεχνολογικών και προσωπικών δεδομένων. Ο μετασχηματισμός δε αυτού του μοντέλου καπιταλισμού σε ένα νέο μοντέλο συνεργατικής οικονομίας του διαμοιρασμού και της βιώσιμης ανάπτυξης με συγκεκριμένα μέτρα και δράσεις πολιτικής, τα οποία θα ωφελήσουν τα μέγιστα τη μεσαία τάξη, αποτελεί τη μεγάλη πρόκληση για κάθε πολιτική δύναμη που θέλει να λέγεται προοδευτική στον 21ο αιώνα.

Σε αυτή τη μάχη οι προοδευτικές πολιτικές δυνάμεις του πλανήτη έχουν ήδη αναγνωρίσει τους κινδύνους, τις ευθύνες αλλά και τις δυνατότητες που προκύπτουν από τις τεχνολογικές εξελίξεις και προσπαθούν να σταθούν άξιοι στο πλευρό των πολιτών, προσφέροντας ουσιαστικές απαντήσεις στις ανησυχίες τους. Σε αυτή την πρόκληση ένας μεγάλος διάλογος έχει ξεκινήσει με τη μαζική συμμετοχή όλων όσοι πιστεύουμε πως το μέλλον ανήκει σε όλους.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο το Κίνημα Αλλαγής προχωράει στη συγκρότηση ενός forum διαλόγου για την 4η βιομηχανική επανάσταση και τις πολιτικές του μέλλοντος. Σε αυτό το κάλεσμα όλες οι προοδευτικές δυνάμεις και οι ειδικοί μπορούν και πρέπει να συνεισφέρουν είτε με τις γνώσεις τους, είτε με τις ανησυχίες τους, προκειμένου να γίνει μια πρώτη απόπειρα διατύπωσης ορισμένων οικονομικών, τεχνολογικών, περιβαλλοντικών και τεχνολογικών πολιτικών στην κατεύθυνση ανασύνθεσης της νέας μεσαίας τάξης. Το διακύβευμα μεγάλο και θα κρίνει τους μελλοντικούς πολιτικούς συσχετισμούς. Είναι στο χέρι μας να ανταποκριθούμε επάξια.

*Δικηγόρος Μ.Α. Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών – μέλος Τομέα Ενέργειας του Κινήματος Αλλαγής

**Σύμβουλος Ευρωπαίων Σοσιαλιστών για θέματα βιώσιμης ανάπτυξης – μέλος γραμματείας Ευρωπαϊκών Υποθέσεων του Κινήματος Αλλαγής