Οι ανακαλύψεις στην επιστήμη μεταπολεμικά έχουν αποκτήσει έναν καταιγιστικό αλλά και διαρκώς επιταχυνόμενο ρυθμό. Καλώς εχόντων των πραγμάτων, το ευρύτερο ακροατήριο, οι μεγάλες μάζες του κόσμου φαίνεται να απέχουν εκατοντάδες χιλιόμετρα από μια, έστω πρωτόλεια, γνώση των βασικών εφαρμογών που έχουν προκύψει από τις ανακαλύψεις αυτές, οι οποίες έχουν εισχωρήσει στην καθημερινότητά μας. Για παράδειγμα, ο τρισδιάστατος εκτυπωτής και οι εφαρμογές του ή οι ανακαλύψεις στην απεικονιστική Ιατρική δεν έχουν ξεφύγει από αυτή την πρωτόλεια γνώση.
Εδώ είναι ιδιαίτερα ορατή η πλήρης ανεπάρκεια πολλών ΜΜΕ, χάρτινων, ηχητικών ή ηλεκτρονικών, στην Ελλάδα να καλύψουν έστω με στοιχειώδη κατανοητό τρόπο αυτή την ανεπάρκεια, εκτός από δακτυλοδεικτούμενες εξαιρέσεις. Για παράδειγμα, μόνο ελάχιστες εφημερίδες διαθέτουν λίγες σελίδες την εβδομάδα για να αναδείξουν με κατανοητό τρόπο επιστημονικά θέματα, για τα οποία πολλοί άνθρωποι δεν είχαν καν ακούσει στο σχολείο τους -και αυτό είναι προς τιμήν τους. Το χάσμα όχι μονάχα είναι υπαρκτό, αλλά διευρύνεται καθημερινά, με τον ίδιο σχεδόν ρυθμό που η παγκόσμια πραγματικότητα (παράλληλα με την επιστήμη) μεταβάλλεται τουλάχιστον δύο φορές την ημέρα.
Και η προσοχή των ακροατηρίων αποσπάται από την επικαιρότητα της στιγμής, από αυτούς που αναζητούν την προσοχή των ακροατηρίων (attention seekers, στα αγγλικά) ή από τις δόσεις ήπιας καλλιέργειας του τρόμου. Και οι δύο αυτές περιπτώσεις είναι σαφέστατα ενταγμένες στη λογική του εμπορεύματος, που οδηγεί στον εκχρηματισμό τους. Τα μετεωρολογικά δελτία είναι ένα από τα παραδείγματα που είναι ενταγμένα στην ήπια καλλιέργεια του τρόμου -«κατακαλόκαιρα αύριο θα βρέξει βατράχια» και άλλα τρομολαγνικά, τα οποία σπάνια επαληθεύονται. Ο βασικός λόγος είναι η δημιουργία τηλεθέασης (μέσω του ήπιου τρόμου, δηλαδή της δημιουργίας προσοχής) ώστε οι τηλεθεάσεις του δελτίου Α να είναι μεγαλύτερες από αυτές του δελτίου Β, πράγμα που μεταφράζεται σε μεγαλύτερα έσοδα (δηλαδή σε εκχρηματισμό).
Οι κύριοι λόγοι είναι δομικοί. Αυτό που «πλασάρεται» ακόμα σαν γνώση είναι ο ντετερμινισμός, που λειτουργούσε μια χαρά (στον βαθμό που οι τότε κοινωνίες το υιοθετούσαν) στα χρόνια του Νεύτωνα τον 18ο αιώνα. Αλλά οι νεότερες ερμηνευτικές της πραγματικότητας μέσω της επιστημονικής προόδου δεν έχουν πια σχέση με τις εκδοχές του ντετερμινισμού. Με την εκτεταμένη διάδοση και χρήση των ηλεκτρονικών υπολογιστών δόθηκε η δυνατότητα στις έννοιες της πολυπλοκότητας και της τυχαιότητας να αναδυθούν και να αποτελέσουν στις μέρες μας το επικρατούν επιστημονικό υπόδειγμα. Και είναι σαφές ότι το κάθε κυρίαρχο επιστημονικό υπόδειγμα διαμορφώνει αντίστοιχα μια κοσμοθεωρία, μια κυρίαρχη ερμηνευτική της (κάθε φορά) υφιστάμενης πραγματικότητας.
Το σημερινό πρόβλημα βρίσκεται στο ότι το ερμηνευτικό υπόδειγμα πάρα πολλών ανθρώπων παραμένει το Νευτώνειο, που υποστηρίζει και προπαγανδίζει έναν αυστηρό ντετερμινισμό. Είναι σαν να προσπαθούμε να ερμηνεύσουμε αυτά που συμβαίνουν στον 21ο αιώνα με τα «μάτια» και τις προσλαμβάνουσες του 18ου αιώνα -μια καθυστέρηση μόλις τριών αιώνων, αυτός είναι ο πραγματικός βαθμός καθυστέρησης.
*ομότιμος καθηγητής Τμήματος ΕΜΜΕ Πανεπιστημίου Αθηνών
