Η νέα μελέτη του Μιχάλη Ψαλιδόπουλου έχει αντικείμενο την αναλυτική εξιστόρηση του διεθνούς δανεισμού της ελληνικής οικονομίας από την εποχή του αγώνα της ανεξαρτησίας ώς και την Ελλάδα των μνημονίων.
Διερευνά τη διαπλοκή του εξωτερικού δανεισμού με τις διεθνείς σχέσεις, ειδικά τον 19ο αιώνα, και την αναπτυξιακή πορεία της ελληνικής οικονομίας σε βάθος χρόνου.
Σημαντική δικαιολογητική βάση του δημοσίου δανεισμού της χώρας αποτελούσαν διαχρονικά οι αμυντικές της δαπάνες, το συντριπτικό μέρος των οποίων χρηματοδοτήθηκε από δανεισμό. Εως το 1922 η Μεγάλη Ιδέα και μετά το 1974 ο «εξ ανατολών κίνδυνος» κατεύθυναν σημαντικούς πόρους στην εθνική άμυνα.
Για τον σκοπό αυτό παρατίθενται στο βιβλίο αυτό 27 αναλυτικοί και διαφωτιστικοί πίνακες που βοηθούν τον αναγνώστη να ανιχνεύσει την ακριβή κατάληξη του δημόσιου δανεισμού της χώρας.
Η μελέτη ξεκινά με ένα πρώτο κεφάλαιο δημοσιονομικής ιστορίας που αναλύει το πώς εξελίχθηκαν τα φορολογικά συστήματα παγκοσμίως και το πώς εντάχθηκε ο δημόσιος δανεισμός σε αυτά.
Στο ίδιο κεφάλαιο γίνεται μια επισκόπηση των οικονομικών θεωριών περί χρέους από τον μερκαντιλισμό στους κλασικούς και από τον Κέινς στα συνταγματικά οικονομικά.
Στόχος είναι να διευκολυνθεί ο αναγνώστης στην προσέγγιση της προβληματικής, προσεγγίζοντας τα της Ελλάδος μέσα από τον ευρύτερο επιστημονικό προβληματισμό.
Στο δεύτερο και το τρίτο κεφάλαιο μαθαίνουμε για τα δάνεια της ανεξαρτησίας και τις συνέπειές τους, το εγγυημένο δάνειο των Μεγάλων Δυνάμεων προς τον Οθωνα και τη μακρόσυρτη ιστορία του ώς το 1879.
Σε ενδιάμεσες παραγράφους εξιστορούνται οι οικονομικές εξελίξεις και οι αμυντικές δαπάνες στην εκάστοτε συγκυρία. Γίνεται επίσης μνεία στην εγκαθίδρυση της Οικονομικής Επιτροπής των Μεγάλων Δυνάμεων στην Ελλάδα του 1858 και στο έργο της.
Το τέταρτο κεφάλαιο αναφέρεται στην εποχή του Τρικούπη, τον δανεισμό της τότε εποχής, τις χρήσεις των κεφαλαίων και την σταδιακή διολίσθηση της Ελλάδας προς την πτώχευση.
Ο συγγραφέας προτείνει ένα νέο τρόπο θέασης της τρικουπικής δημοσιονομικής και νομισματικής διαχείρισης που διαφέρει από τις υφιστάμενες αξιολογήσεις για τον συγκεκριμένο πολιτικό άνδρα.
Συζητείται επίσης ο Διεθνής Οικονομικός Ελεγχος του 1897 και οι συνέπειες της επιβολής του σε οικονομία και κοινωνία.
Στο πέμπτο κεφάλαιο, και αφού πρώτα είχε αναλυθεί η φορολογική μεταρρύθμιση του 1918 που πρωτοεισήγαγε την προοδευτική φορολογία, αλλά και το αναγκαστικό δάνειο του 1922 που εξανεμίστηκε στη μικρασιατική εκστρατεία, ο συγγραφέας περνάει στη χρήση των δανείων του Mεσοπολέμου, ενώ την ίδια εποχή οι αμυντικές δαπάνες μειώθηκαν. Τα δάνεια κατευθύνθηκαν σε παραγωγικά έργα και σε έργα αποκατάστασης των προσφύγων.
Παρόλα αυτά η ελληνική οικονομία, εκτεθειμένη όπως ήταν στον παγκόσμιο καταμερισμό εργασίας, ξαναπτώχευσε το 1932 λόγω, αυτή τη φορά, της παγκόσμιας κρίσης του 1929.
Στο ίδιο κεφάλαιο συζητούνται τα μετά την πτώχευση, καθώς και η τριβή της Τραπέζης της Ελλάδος με τη δημοσιονομική επιτροπή της Κοινωνίας των Εθνών.
Στο έκτο κεφάλαιο ο συγγραφέας καταπιάνεται με τη ναζιστική κατοχή της χώρας, τις οικονομικές εξελίξεις και το κατοχικό δάνειο γεφυρώνοντας τη δεκαετία του ’40 με τη μεταπολεμική περίοδο.
Το έβδομο κεφάλαιο είναι αφιερωμένο στην περίοδο από το 1950 ώς το 2010. Ο συγγραφέας διακρίνει δύο οικονομικά μοντέλα που εφαρμόστηκαν στην πράξη, εκείνο των Ζολώτα /Παπαληγούρα (από το 1955 ώς το 1980) και το εναλλακτικό του Ανδρέα Παπανδρέου (1980-2010), αν και ξεχωρίζει ενδιάμεσες αποκλίσεις από αυτά, π.χ. κατά τη διάρκεια της δικτατορίας και κατά τη δεκαετία του 1990.
Γίνεται αναφορά στις αμυντικές δαπάνες και τον εξωτερικό δανεισμό της εποχής και στις πολιτικές εκσυγχρονισμού της νομισματικής πολιτικής, ώστε να υλοποιηθεί η προσχώρηση στο ευρώ.
Βασική θέση του συγγραφέα εδώ είναι η πλήρης έλλειψη εκσυγχρονισμού της δημοσιονομικής πολιτικής και η μη συμμόρφωσή της με τα ευρωπαϊκά δεδομένα και τις ισχύουσες συνθήκες λειτουργίας της Ε.Ε.
Μετά τα παραπάνω έρχεται, στο όγδοο κεφάλαιο, η σειρά της εποχής μετά το 2010. Ο συγγραφέας ξεκινάει με τις εξελίξεις και την επίδραση τους στην οικονομική σκέψη παγκοσμίως στο διάστημα 2008-2010 και συγκεκριμένα με το πώς ανέκαμψε από την κρίση η παγκόσμια οικονομία με επεκτατική κρατική πολιτική, για να παλινδρομήσει σε πολιτικές λιτότητας μετά το 2010.
Το συγκεκριμένο κεφάλαιο κλίνει με τη συνοπτική αλλά και περιεκτική εξιστόρηση των προγραμμάτων προσαρμογής της Ελλάδας, 2010-18, όπου με λιτό ύφος περιγράφονται και σχολιάζονται σε αδρές γραμμές οι πολιτικές των ελληνικών κυβερνήσεων, της Ε.Ε. και του ΔΝΤ.
Η μελέτη κλείνει με ένα σύντομο ένατο κεφάλαιο, αντί συμπεράσματος, όπου δίνεται η ευκαιρία διατύπωσης σκέψεων και υπόδειξης τομέων έρευνας που αξίζει να ερευνηθούν περαιτέρω. Ελληνική οικονομία και δημόσιος εξωτερικός δανεισμός βάδισαν 200 χρόνια χέρι χέρι.
Το υφιστάμενο σήμερα δανειακό βάρος της Ελλάδας συνιστά μια πρωτόγνωρη κατάσταση για την ελληνική οικονομική πολιτική. Προστιθέμενο στη σημερινή έλλειψη αυτονομίας της νομισματικής πολιτικής δυσκολεύει ακόμα περισσότερο τη διαμόρφωση συνθηκών ανάπτυξης της οικονομικής ζωής του τόπου.
Το βιβλίο του Μιχάλη Ψαλιδόπουλου αξίζει να διαβαστεί για πολλούς λόγους. Αναλύει με σαφήνεια και σε βάθος μακροχρόνιες τάσεις στην ελληνική οικονομία και δίνει ερεθίσματα και υλικό για παραπέρα έρευνα.
Η εντρύφηση σε αυτό και η κριτική αντιπαράθεση μαζί του θα βελτιώσει σίγουρα το επίπεδο των επερχόμενων επετειακών βιβλίων για τα 200 χρόνια από την κήρυξη του αγώνα της ανεξαρτησίας.
*Ομότιμος καθηγητής ΤΟΕ/ ΕΚΠΑ
