Μια παραβολή για την αλλοτρίωση του σύγχρονου ανθρώπου

Τα πάντα κινούνται ή μένουν αμετακίνητα πέριξ του Πύργου. Οι άνθρωποι, τα γεγονότα οργανώνονται γύρω από αυτόν ως δυστοπία. Αυτός είναι το αυθαίρετο και ακατανόητο κέντρο αναφοράς, χωρίς κανείς να ξέρει πώς και γιατί.

Ενας κάποιος κύριος Κ. καταφτάνει σε ένα χωριό που ανήκει στην επικράτεια κάποιου Πύργου. Πιστεύει πως έχει προσληφθεί ως Χωρομέτρης, κάτι που σύντομα θα αποδειχθεί απλή προσδοκία. Ο διορισμός του είναι ένα λάθος της κατά τα άλλα αλάνθαστης διοίκησης. Ο κύριος Κ., παρότι ξένος στον νέο τόπο, πασχίζει να ενταχθεί και να κατανοήσει τη λειτουργία αυτού του παράλογου μηχανισμού. Δεν δείχνει να πτοείται, καταβάλλει κάθε προσπάθεια με μια σχεδόν ακατανόητη επιμονή.

«Ο Πύργος» του Φραντς Κάφκα, ένα έργο-παραβολή για την αλλοτρίωση του σύγχρονου ανθρώπου, μεταφέρεται από τις 29 Μαΐου και για 15 μόνο παραστάσεις στη σκηνή του Σύγχρονου Θεάτρου, σε διασκευή της Ελσας Ανδριανού και σκηνοθεσία του Ορέστη Τάτση.

«Ο Πύργος» του Κάφκα στο Σύγχρονο Θέατρο

Η Ελσα Ανδριανού πιστεύει πως μια θεατρική διασκευή υπηρετεί μια παράσταση και οφείλει να ακολουθήσει ένα νήμα που διαπερνά το έργο, όχι να «αποδώσει» το έργο: «Παρ’ όλα αυτά, η συνάντηση με ένα υλικό με όρους θεατρικής υλοποίησης θέτει άλλους όρους ανάγνωσης, από την άποψη τόσο της επιλογής ενός θέματος πολιτικού –όχι επικαιροποιώντας μια δεδομένη χρονική συγκυρία, αλλά επειδή εξ ορισμού δημόσιος και άρα πολιτικός λόγος εκφέρεται στη σκηνή– όσο και της ανάγκης να αποκρυσταλλωθεί το ανοιχτό σύμπαν ενός λογοτεχνικού έργου σε έναν συγκεκριμένο υλικό σκηνικό κόσμο».

Το ημιτελές και τελευταίο αριστουργηματικό μυθιστόρημα του Κάφκα έχει ανεβεί πολλές φορές στο θέατρο.

«Η αποστροφή του Κορνήλιου Καστοριάδη στο βιβλίο του “Παράθυρο στο Χάος” απαντάει σε όσους διερωτώνται γιατί ο “Πύργος” του Φραντς Κάφκα μεταφέρεται στη θεατρική σκηνή», λέει ο σκηνοθέτης Ορέστης Τάτσης. «Η δημιουργία ενός άλλου κόσμου με τα υλικά αυτού του κόσμου θα μπορούσε να είναι ο ορισμός της θεατρικής πράξης. Η αναμέτρηση με ένα τέτοιο κείμενο είναι άκρως σαγηνευτική. Πόσο μάλλον όταν οι ερμηνευτικές προσεγγίσεις είναι τόσο πολλές και φαινομενικά αντικρουόμενες. Σε μια παραβολή, όπως είναι ο “Πύργος”, οι μεταφυσικές ερμηνείες ενίοτε συγκρούονται με τις πολιτικές, κάτι το οποίο δεν αποτελεί αντίφαση.

»Ο Καρλ Γιάσπερς θεωρεί ότι το να είσαι υπεύθυνος για τις πράξεις ενός μηχανισμού τον οποίο ανέχεσαι, είναι πολιτική ευθύνη, το να υποστηρίζεις και να συνεργάζεσαι με τον μηχανισμό αυτό αποτελεί ηθική ευθύνη, το να μην αντιστέκεσαι σε αυτόν είναι μεταφυσική ευθύνη. Νομίζω ότι σε αυτή την παρατήρηση συναντιούνται ερμηνείες που μοιάζουν αντικρουόμενες».

Η απομόνωση του Κ. και η αμηχανία του, η έντονη επιθυμία του να έχει την αποδοχή απατηλών και ανώνυμων δυνάμεων συνοψίζουν την άποψη του Κάφκα για την αποξένωση και το άγχος που κυριαρχούν στην εποχή μας. Ο αφηγητής στο μυθιστόρημα ανάμεσα στις αλλεπάλληλες προσπάθειες θα αναρωτηθεί: «Εχει αντιταχθεί ή έχει υποκύψει ο κύριος Κ.;».

«Κανένας δεν μπορεί να δώσει απάντηση», λέει ο Ορέστης Τάτσης. «Σωστά πολλοί αναλυτές επισημαίνουν ότι ο συγγραφέας μιλά για τη γραφειοκρατία. Ο Κάφκα όμως φτάνει πολύ πέρα από αυτό. Η γραφειοκρατία είναι αυτό που περιβάλλει την πραγματικότητα, αλλά όπως γράφει ο ίδιος στον «Πύργο»: Η υπηρεσία και η ζωή μπλέκονται. Μερικές φορές, η μια παίρνει τη θέση της άλλης. Ο μηχανισμός στον οποίο αναφερόμαστε έχει ποτίσει τις ανθρώπινες σχέσεις. Αυτό που στα μάτια μας μοιάζει εφιαλτικό, ο συγγραφέας το τυλίγει μ’ ένα πέπλο γελοιότητας. Η ιστορία του κάποιου κυρίου Κ. μοιάζει με φάρσα.

»Ο ίδιος ο συγγραφέας διάβαζε τα κεφάλαια του βιβλίου του σε φιλικές παρέες με σκοπό να τους διασκεδάσει. Φέρνοντας στον νου τα λόγια του Τόμας Μαν: Το γέλιο, το να γελάς μέχρι δακρύων για ανώτερους λόγους, είναι ό,τι καλύτερο έχουμε. Ο,τι καλύτερο μας έχει μείνει. Θα συμφωνήσει μαζί μου κάποιος πως οι γεμάτοι αγάπη προβληματισμοί του Κάφκα στον “Πύργο” πρέπει να περιληφθούν ανάμεσα στα πιο μεγάλα έργα που έχει γεννήσει η παγκόσμια λογοτεχνία».

INFO: Σύγχρονο Θέατρο (Ευμολπιδών 45, Γκάζι, τηλ.: 2103464380). «Ο Πύργος» του Φραντς Κάφκα. Μετάφραση: Βασίλης Πατέρας. Σκηνικά: Κωνσταντίνος Ζαμάνης. Κοστούμια: Ελλη Παπαδάκη. Σχεδιασμός φωτισμών: Μελίνα Μάσχα. Επιμέλεια κίνησης: Πωλίνα Κρεμαστά. Μουσική σύνθεση: Κώστας Λώλος-Κώστας Στεργίου. Παίζουν: Νίκος Γιαλελής, Δημήτρης Μηλιώτης, Ιάκωβος Μηνδρινός, Σεμίνα Πανηγυροπούλου, Ναταλία Στυλιανού, Λυγερή Ταμπακοπούλου, Αρης Τρουπάκης. Παραστάσεις: Τετάρτη με Κυριακή στις 21.15, από 29 Μαΐου έως 16 Ιουνίου.