Αν και, όπως υποστηρίζουν οι τελευταίες επί του θέματος μελέτες, η μετανάστευση προκαλεί στα υποκείμενά της το φαινόμενο της διπλής απουσίας (double malaise syndrome), το διπλό κενό του μη ανήκειν ούτε στην παλιά ούτε στη νέα «πατρίδα», η προσφυγιά προσθέτει επιπλέον το τραύμα του κυνηγητού, του βίαιου ξεριζωμού, το ακατανόητο της απότομης μεταβολής, του θανάσιμου κινδύνου, την ενοχή του αποχωρισμού.
Ο πρόσφυγας αφήνει τα πάντα πίσω του, κυριολεκτικά τρέχοντας για να σωθεί και να σώσει την οικογένειά του. Το κενό, το τραύμα παραμένει με την έλευση στη νέα χώρα, παρά τη φαινόμενη, κατ’ αρχήν σωτηρία. Μπορεί, σε κάποιες περιπτώσεις, και να διευρύνεται: ο πρόσφυγας αισθάνεται μετέωρος, αναζητά μάταια την επιστροφή σε μια κανονικότητα, σε μια ομαλότητα, η οποία συνεχώς του διαφεύγει, αντιλαμβάνεται ότι η παλιά του ζωή έχει χαθεί για πάντα και η καινούργια είναι δύσκολο, μερικές φορές αδύνατο, να ξεκινήσει.
Το βάρος της ιστορίας παίζει και αυτό τον ρόλο του: πώς μπορεί να φεύγει κάποιος κυνηγημένος από τη χώρα του, ανέστιος και απελπισμένος, για να βρει τη σωτηρία σε έναν τόπο δαιμονοποιημένο από μνήμες παλαιότερων γενεών, από σχολικές διηγήσεις, από την αυθεντία της κρατικής εξουσίας; Να μπορεί μόνο να ελπίζει ότι οι ιστορικοί «εχθροί» της χώρας του θα τον σώσουν από τους φίλους, από τους συγγενείς, από τους ομοεθνείς;
Το πώς και το πόσο γρήγορα θα καλυφθεί αυτό το διπλό κενό εξαρτάται, στην περίπτωση των προσφύγων, τόσο από την ανταπόκριση που θα βρουν στη χώρα υποδοχής όσο και από τους τρόπους υποκατάστασης της παλιάς πατρίδας.
Στην περίπτωση των γκιουλενιστών προσφύγων στην Ελλάδα, που έφυγαν (και συνεχίζουν να φεύγουν) κυνηγημένοι από την Τουρκία ως τρομοκράτες, το ψυχολογικό τραύμα της απώλειας και του ξεριζωμού είναι ιδιαίτερα βαθύ και απότομο: το κυνήγι έλαβε από την αρχή σχεδόν τον χαρακτήρα μαζικής και βίαιης εκκαθάρισης, της κάθαρσης της χώρας από όλους τους συμπαθούντες, καθ’ οιονδήποτε τρόπο, τον Γκιουλέν, ενώ στην πορεία, αυτή η κάθαρση χρωματίστηκε και με τα ιδιαίτερα ισλαμικά στοιχεία του τακφίρ (δηλαδή, της κατηγορίας της αίρεσης, της αποβολής από το ορθόδοξο πλαίσιο της «επίσημης» θρησκείας).
Ετσι, αυτό που στην αρχή μπορεί και να φαινόταν απλώς ως ένα εκδικητικού χαρακτήρα πογκρόμ «στελεχών» του δικτύου, έχει εξελιχθεί στην καταστροφή (ακόμη και φυσική) όσων, έστω και εμμέσως, αμφισβητούν τον Ερντογάν και την εξουσία του, με τη χρήση, τουλάχιστον φαινομενικά, παρόμοιου με το ΑΚΡ θρησκευτικού – ισλαμικού λεξιλογίου. Το κυνήγι και το μίσος έχει πλέον διαχυθεί και στην κοινωνία: οικογένειες έχουν χωρισθεί στη μέση, παιδιά καταδίδουν τις μητέρες τους, γονείς αρνούνται τα παιδιά τους.
Οι πρόσφυγες περνούν το ποτάμι ή διασχίζουν το Αιγαίο και βρίσκονται χωρίς διαβατήρια ή άλλα ταξιδιωτικά έγγραφα, εγκλωβισμένοι σε μια χώρα, την οποία πολλοί (κυρίως οι μεγαλύτεροι σε ηλικία) έχουν μάθει να φοβούνται ή να βλέπουν εχθρικά. Η αντιμετώπιση που συναντούν τόσο από τις αρχές όσο και από τον κόσμο ξεπερνά θετικά όλες τις προσδοκίες και έρχεται σε έντονη αντίθεση προς συμπεριφορές άλλων χωρών, με τις οποίες το δίκτυο διατηρούσε παλαιότερα στενούς δεσμούς και που τώρα συναλλάσσονται ανοικτά με την κυβέρνηση Ερντογάν, κλείνοντας σχολεία του Χιζμέτ και παραδίδοντας τους δασκάλους τους στις τουρκικές μυστικές υπηρεσίες.
Οι περισσότεροι πρόσφυγες δεν επιθυμούν να παραμείνουν στην Ελλάδα. Αυτό συμβαίνει και στην περίπτωση των μελών του δικτύου Χιζμέτ. Ο στόχος είναι να ενωθούν με τις οικογένειες και τους φίλους τους στις ήδη οργανωμένες κοινότητές τους στις ΗΠΑ, τη Μεγάλη Βρετανία, τη Γερμανία, τον Καναδά, το Βέλγιο και την Ολλανδία. Ομως, σε αρκετές περιπτώσεις, η παραμονή στην Ελλάδα μπορεί να διαρκέσει μήνες ή και χρόνια. Και το θετικό πρόσημο της αναπάντεχα ανθρώπινης αντιμετώπισης υφίσταται και καταγράφεται στη συλλογική μνήμη της οργάνωσης.
Ολα αυτά είχαμε την ευκαιρία να αντιληφθούμε κατά τη διάρκεια εικοσαήμερης επιτόπιας έρευνας στις ΗΠΑ, κατόπιν πρόσκλησης της οργάνωσης Advocates of Silenced Turkey, και η οποία μας έφερε, τον γράφοντα και τον φίλο νομικό Ανθιμο Σίδερη, έως και τον τόπο αυτοεξορίας του ίδιου του Φετχουλάχ Γκιουλέν, στην Πενσιλβάνια. Η συνάντησή μας με τον ηλικιωμένο ιμάμη και η συνομιλία μας μαζί του ήταν απλώς το κορυφαίο σημείο ενός επιστημονικού ταξιδιού με τεράστιο ενδιαφέρον. Στη διάρκειά του, είχαμε την ευκαιρία να συνομιλήσουμε με μέλη κοινοτήτων προσφύγων αλλά και Τουρκοαμερικανών στη Νέα Υόρκη, το Νιου Τζέρσεϊ, το Μέριλαντ, τη Βιρτζίνια, το Σικάγο.
Παρά τα πολύ σημαντικά πλήγματα που έχει δεχθεί, η τουρκική αντιπολίτευση ισλαμικού προσανατολισμού αντιμετωπίζει την κατάσταση ως ευκαιρία: ευκαιρία εξόδου από την Τουρκία, ευκαιρία εύρεσης νέων προοπτικών, ευκαιρία ακόμη μεγαλύτερης διεθνοποίησης του δικτύου. Οι δεσμοί, οικονομικοί, πολιτικοί και πνευματικοί, που έχουν αναπτυχθεί στις ΗΠΑ είναι πολύ ισχυροί και το δίκτυο μοιάζει να αναλαμβάνει δυνάμεις.
*αναπληρωτής καθηγητής στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο
