100 χρόνια Bauhaus

Το κίνημα των Κοινών, η πρόταση αρχιτεκτόνων και καλλιτεχνών για την αστική ανάπτυξη, που στηρίζεται στις αρχές του Bauhaus, είναι το θέμα της διάλεξης που θα δώσουν αύριο ο καθηγητής του Πολυτεχνείου Σταύρος Σταυρίδης και ο ακτιβιστής αρχιτέκτονας Florian Köhl, στο πλαίσιο των εκδηλώσεων που οργανώνει στην Αθήνα το ινστιτούτο «Γκέτε» με αφορμή τη συμπλήρωση 100 χρόνων από τη δημιουργία του κινήματος που «πάντρεψε» την αρχιτεκτονική με τις υπόλοιπες τέχνες και έφερε στο προσκήνιο τη λειτουργικότητα.

Οι δύο ομιλητές, ο ένας στην Αθήνα και ο άλλος στο Βερολίνο, έχουν ενεργό ρόλο σε κινήσεις που διαμορφώνουν νέες πρακτικές στη χρήση του χώρου και, μέσω της «Εφ.Συν.», δίνουν μια πρώτη γεύση από τις προτάσεις που θα παρουσιάσουν.

«Οι ιδρυτικές αρχές του Bauhaus έχουν ενδιαφέρουσες αντιστοιχίες με τις αξίες των κινημάτων που σήμερα προωθούν την υπεράσπιση των Κοινών», μας εξηγεί ο Σταύρος Σταυρίδης και προσθέτει: «Η προγραμματική στόχευση στη δημιουργία μιας κοινότητας καλλιτεχνών και χειροτεχνών, που θα δημιουργήσουν από κοινού τα μεγάλα έργα του μέλλοντος, ήταν σε αντίθεση με τον ελιτισμό της ακαδημαϊκής τέχνης. Γι’ αυτό από την αρχή της λειτουργίας της η σχολή διαμόρφωσε ένα περιβάλλον συνεργατικότητας και κοινής ζωής».

Ινστιτούτο «Γκέτε»

Υπογραμμίζει πως στις οραματικές στοχεύσεις του W. Gropius, ιδρυτή του Bauhaus, περιλαμβανόταν και η ιδέα της «συνεργατικής πόλης», που θα στέγαζε την κοινωνία του μέλλοντος με βάση τις ανάγκες των πολλών και όχι τους νόμους της αγοράς. «Ο Hannes Meyer, που τον διαδέχτηκε, είδε το έργο του στην προοπτική μιας νέας σοσιαλιστικής κουλτούρας που θα έκφραζε τις αξίες μιας συλλογικά οργανωμένης κοινής ζωής «θέτοντας τις ανάγκες του λαού πάνω από την ανάγκη για πολυτέλεια».

Η ιστορία του Bauhaus είναι όμως γεμάτη από αντιφάσεις. Η κοινωνική στράτευση κάποιων μελών του και τα κοινωνικά τους οράματα, λόγοι για τους οποίους πολεμήθηκε λυσσαλέα από τη συντηρητική Γερμανία και έκλεισε τελικά από τους ναζί, συνυπήρχαν με διδασκαλίες και πρακτικές περισσότερο προσανατολισμένες στην ατομική δημιουργικότητα και τον εσωτερισμό», επισημαίνει ο Σταύρος Σταυρίδης και καταθέτει την άποψή του για το εργαστήριο LUDD Makerspace που δραστηριοποιείται στην Αθήνα.

«Απ’ όσο ξέρω, έχει ένα πολύ ενδιαφέρον πρόγραμμα συλλογικής εκπαίδευσης και δημιουργικότητας που θυμίζει σε πολλά τις αρχικές στοχεύσεις του Bauhaus. Ιδιαίτερα άξιοι παλιοί μου φοιτητές το διοργάνωσαν και πιστεύω στη δυναμική των οραμάτων τους. Βέβαια χρειάζεται προσοχή όταν χρησιμοποιούμε λέξεις όπως “καινοτομία” και “εξορθολογισμός”. Καινοτομία για ποιο στόχο, σε ποιων τις ανάγκες και τα όνειρα συνηγορώντας;

Οι ελπίδες του Bauhaus για μια φωτισμένη τάξη βιομηχάνων, που θα υιοθετούσε τις ιδέες της σχολής στην προοπτική της καλυτέρευσης της ζωής όλων, μάλλον δεν ευοδώθηκαν. Η παραγωγή, όσο η κοινωνία, είναι εξαρτημένη από τη λογική του κέρδους και της εκμετάλλευσης, δεν θα κινείται παρά προσανατολισμένη στην κερδοφόρα κατανάλωση.

Καινοτομία ναι λοιπόν, αν διανοίγει ορίζοντες για ένα αλλιώτικο μέλλον. Και βέβαια ξέρουμε πια ότι ο εξορθολογισμός γέννησε και τα μεγάλα έργα του Διαφωτισμού, αλλά και τους εφιάλτες της μαζικής εξομοίωσης και της ισοπεδωτικής λογικής των προτύπων και της αποτελεσματικότητας. Πειραματισμοί, πάντως, που σήμερα αναζητούν εναλλακτικούς δρόμους στη διαχείριση της υλικότητας και των νέων τεχνολογιών είναι απολύτως αναγκαίοι».

Ο Köhl μάς μεταφέρει την εμπειρία από το πρόγραμμα που αναπτύσσεται την τελευταία δεκαπενταετία στη γερμανική πρωτεύουσα και αναφέρει: «Ενα από τα έργα μας είναι το “Laube”, μια αρχιτεκτονική που εστιάζει στην κάθετη επέκταση ενός αστικού κήπου στο κέντρο του Βερολίνου. Ακολουθούμε παρόμοιους τρόπους με όσους ασχολούνται με τη διαδικασία της κηπουρικής με τη μορφή κοινής χρήσης, τους γνωστούς αστικούς αγρούς, για να αναπτύξουμε μια ευέλικτη δομή ξύλου και και να ασχοληθούμε με την αρχιτεκτονικής μέσα από τη διαδικασία της αυτο-παραγωγής».

Η πρωτοβουλία μετρά ήδη τέσσερα χρόνια παρουσίας, με τη βοήθεια περισσότερων από 100 εθελοντών. Στο ερώτημα αν μπορεί να μεταφερθεί στην Ελλάδα, λόγω των οικονομικών κυρίως διαφορών με τη Γερμανία, ο F. Köhl είναι κατηγορηματικός: «Μιλάμε για μια πράξη ανταλλαγής ειδικών πόρων μέσα σε μια κοινότητα που είναι ανεξάρτητη από τις οικονομικές ή πολιτιστικές συνθήκες ενός κράτους.

Η σημασία και η ιδέα της κοινής γνώσης, καθώς και η πράξη συνεργασίας, εμφανίστηκαν σε μεγάλες πόλεις παγκοσμίως λόγω της αυξανόμενης πίεσης στον δημόσιο χώρο, συμπεριλαμβανομένης της Γερμανίας. Η κοινότητα καθορίζει την κοινή χρήση ενός καθορισμένου χώρου ή ενός προγράμματος.

Η δράση συνεργασίας περιγράφει τη στιγμή της κοινής πράξης, ανεξάρτητα από τον χώρο ή την κοινή ιδέα. Προσφέρει έναν πολύ σημαντικό τρόπο ενίσχυσης της δύναμης της κοινωνίας των πολιτών, είτε ενάντια στην περαιτέρω μείωση των αστικών ικανοτήτων για το δημόσιο πεδίο είτε για νέα μοντέλα εποικοδομητικής και αποτελεσματικής συλλογικής δέσμευσης στην κατασκευή πόλεων».

INFO: Η διάλεξη θα δοθεί αύριο Τρίτη στις 7.30 μ.μ. στο ινστιτούτο «Γκέτε» (Ομήρου 16)