Τόπος τέχνης, τόπος εξορίας

Η Μπιενάλε της Βενετίας αναμφίβολα είναι η μεγαλύτερη έκθεση σύγχρονης τέχνης στην Ευρώπη, αναδεικνύει πρωτοποριακές εικαστικές τάσεις και καταξιώνει δημιουργούς, καταγράφει τις αλλαγές σε μια παγκοσμιοποιημένη κοινωνία. Η πρώτη Μπιενάλε έγινε το 1895, ενώ η διοργάνωση διακόπηκε κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο για έξι χρόνια και επανήλθε το 1948. Φανταστείτε την ίδια χρονιά, ενώ η χώρα μας βίωνε τον εμφύλιο, το ελληνικό περίπτερο στους ιστορικούς κήπους Giardini να παραχωρείται στην Πέγκι Γκούγκενχαϊμ, την κραταιά Αμερικανίδα συλλέκτρια, για να δείξει πρώτη φορά στην Ευρώπη τη συλλογή των έργων της.

Αυτό το γεγονός, που σφράγισε την ιστορία της Μπιενάλε της Βενετίας, αποτελεί αφετηρία για τη φετινή συμμετοχή της Ελλάδας στην 58η διοργάνωση (11 Μαΐου-24 Νοεμβρίου), όπου μας εκπροσωπούν ο Ζάφος Ξαγοράρης, η Εύα Στεφανή και ο Πάνος Χαραλάμπους, τρεις καταξιωμένοι καλλιτέχνες που με τα έργα τους αναδεικνύουν διαφορετικές πλευρές του πολιτικού, ιδιωτικού και κοινωνικού μας βίου.

«Μr. Stigl» είναι ο τίτλος της κοινής έκθεσής τους που έχει στόχο να υπονομεύσει, να ανατρέψει με παιγνιώδη τρόπο επίσημες εκδοχές της Ιστορίας. Κι αν αναρωτιέστε ποιος είναι ο Μr. Stigl… πρόκειται για μια παράφραση του καλλιτεχνικού κινήματος De Stijl, όπως εκστομίστηκε από επίσημο εκπρόσωπο της Ελλάδας –ο οποίος προφανώς δεν είχε καμία σχέση με την τέχνη– στα εγκαίνια της συλλογής Γκούγκενχαϊμ.

Η ελληνική συμμετοχή στην 58η Μπιενάλε της Βενετίας

Αυτά ήταν τα πρώτα που μάθαμε σε χθεσινή συνέντευξη Τύπου στο υπουργείο Πολιτισμού –παρουσία της Μυρσίνης Ζορμπά– για το ελληνικό περίπτερο της Μπιενάλε. Ο Ζάφος Ξαγοράρης βρίσκεται ήδη εκεί και στήνει και, μέσω σύνδεσης Skype, είχαμε μια εικόνα.

Ο ίδιος αλλοιώνει την αρχιτεκτονική του ελληνικού περιπτέρου τοποθετώντας στην πρόσοψη μια μεγάλη μαρμάρινη πλάκα με τη χρονολογία 1948 και ανακατασκευάζει στην είσοδο την πύλη του στρατοπέδου της Μακρονήσου. «Γιατί την ώρα που η έκθεση της συλλογής Γκούγκενχαϊμ εγκαινιαζόταν στη Βενετία, στη Μακρόνησο εκτοπισμένοι στρατιώτες και πολίτες υποχρεώνονταν να κατασκευάσουν αντίγραφα αρχαιοελληνικών ναών, στο πλαίσιο μιας συνολικής πολιτικής και πολιτισμικής “αναμόρφωσης”», όπως λέει ο Ξαγοράρης. Στο εσωτερικό του περιπτέρου ο ίδιος κατασκευάζει μια τρισδιάστατη απεικόνιση ενός υβριδικού διπλού κτιρίου, «Ακρόπολης και περιπτέρου», που μοιάζει να αντικατοπτρίζει τις δύο αντιφατικές πλευρές της ίδιας εποχής…

Με εγκαταστάσεις, εικόνες, ήχους, οι τρεις καλλιτέχνες δημιουργούν ένα περιβάλλον με έργα που αλληλο-επικοινωνούν, όπου η μετατόπιση από τις μεγάλες αφηγήσεις προς τις προσωπικές ιστορίες είναι διαρκής. Ο Mr. Stigl γίνεται ο φανταστικός ήρωας μιας άγνωστης περιφερειακής ιστορίας, ο οποίος με ποιητικό τρόπο μάς μεταφέρει στις παρυφές της επίσημης Ιστορίας, αλλά και της ίδιας της πραγματικότητας. «Θα μπορούσε να είναι ο ειρωνικός αφηγητής που μας εισάγει σε έναν τόπο με αμφιβολίες, παραφρασμένους ήχους και σουρεαλιστικά παιχνίδια πάνω στην έννοια της ταυτότητας και της ίδιας της Ιστορίας», λέει η επιμελήτρια της έκθεσης Κατερίνα Τσέλου.

Ο Πάνος Χαραλάμπους καλύπτει το πάτωμα του ελληνικού περιπτέρου με 20.000 ποτήρια, τοποθετεί έναν βαλσαμωμένο αετό, αγκάθια ρόδου, αιχμές φύλλων του φυτού αθάνατος, στο νέο του έργο «Ενας άγριος αητός καθότανε περήφανος».

Ο επισκέπτης καλείται να περπατήσει στη διάφανη σκηνή –ο καλλιτέχνης μάλιστα θα χορέψει στην περφόρμανς του στα εγκαίνια– και να γίνει από θεατής «θιασώτης». Δύο παλιές ηχογραφήσεις από τη συλλογή του Χαραλάμπους συνοδεύουν τον ήχο που βγάζουν τα ποτήρια σ’ αυτήν την πολυαισθητηριακή εγκατάσταση, «μια ελεγεία στο περιφρονημένο σώμα, ύμνος στο έντονο διονυσιακό στοιχείο του λαϊκού χορού, που κινείται στις παρυφές της Ιστορίας», σύμφωνα με τον ίδιο.

Πολλές μικρές αφηγήσεις με ήρωες που γράφουν μια ανεπίσημη ιστορία παραθέτει η Εύα Στεφανή. Στο βίντεο «Μόνο άνδρες» εισβάλλει στην καθημερινότητα μεσήλικων ανδρών –ανάμεσά τους ένας ποιητής, ένας συνταξιούχος ράφτης, ένας οικοδόμος, ένας μετανάστης– και σκιαγραφεί έναν διαφορετικό, αντιηρωικό κόσμο, μακριά από τη στερεοτυπική αρρενωπή απεικόνιση.

Στο «Παράθυρο» μια γυναίκα, πρώην εργάτρια του σεξ, καθισμένη μέσα σε ένα δωμάτιο μετρά τον νεκρό χρόνο που δεν περνά. Ενώ στο «Στόμα» αντιπαραβάλλονται εικόνες αρχειακού υλικού από παρελάσεις και επίσημους εθνικούς εορτασμούς, με θραύσματα κειμένου που έχει γράψει η Στεφανή.

Info: Εγκαίνια ελληνικού περιπτέρου, 10 Μαΐου, στις 2 μ.μ., με ηχητική περφόρμανς του Πάνου Χαραλάμπους. Εθνική επίτροπος η αναπληρώτρια διευθύντρια του MOMuS Συραγώ Τσιάρα.