«Το ζητούμενο είναι η εμπιστοσύνη μεταξύ των ανθρώπων»

Ο Φρανσουά Οζόν, ο αιχμηρός, ενδεχομένως άνισος, πάντα εξαιρετικά ενδιαφέρων Γάλλος δημιουργός, είναι ένας σκηνοθέτης της πρόκλησης και του συναισθήματος. Είναι ο σκηνοθέτης των εναλλαγών, από την ανθρώπινη αδυναμία μπροστά στον θάνατο του «Κάτω από την άμμο», μέχρι την επιβολή του ανθρώπου πάνω στον θάνατο στο τραγικωμικό μιούζικαλ «8 Γυναίκες».

Κι από το συγκινητικό, βαθιά προσωπικό χρονικό ενός γάμου κι ενός χωρισμού στο «5 φορές το 2» στο διασκεδαστικό, ψυχαναλυτικό, παιχνιδιάρικο, σεξουαλικό θρίλερ «Ο διπλός εραστής».

Αυτή τη φορά, με τη νέα ταινία του, «Θέλημα Θεού», που έκανε την παγκόσμια πρεμιέρα της τον Φεβρουάριο στο Φεστιβάλ Βερολίνου και τιμήθηκε με το Μεγάλο Βραβείο της Επιτροπής κι έρχεται τώρα στις ελληνικές αίθουσες, ο Οζόν για την ιστορία του δεν χρειάστηκε ν’ ανατρέξει στη λογοτεχνία ή στο θέατρο ή στη φαντασία του: μετέφερε αυτούσιο ένα καθηλωτικό, εφιαλτικό, πέρα ώς πέρα αληθινό, κομμάτι ανθρώπινης πραγματικότητας.

Το «Θέλημα Θεού» βασίζεται στην ιστορία –και στις εκτεταμένες προεκτάσεις– του Αλεξάντρ Γκερέν (τον υποδύεται με μοναδική ευαισθησία ο Μελβίλ Πουπό), ενός Γάλλου επαγγελματία, παντρεμένου, πατέρα δυο γιων και πιστού Καθολικού, ο οποίος, το 2015, στα 40 χρόνια του, αποκάλυψε δημόσια, ιδρύοντας και την ένωση «La Parole Libérée», ότι ένας ιερέας, ο Μπερνάρ Πρεϊνά, επικεφαλής των προσκόπων της τοπικής ενορίας όταν ο Ντεβό ήταν παιδί, τον κακοποιούσε σεξουαλικά σε τακτικές, επιβεβλημένες συναντήσεις. Γρήγορα δίπλα στον Γκερέν στάθηκε ένα ακόμα από τα θύματα του Πρεϊνά, ο Φρανσουά Ντεβό, τον οποίο στην ταινία ενσαρκώνει δυναμικά ο Ντενίς Μενοσέ.

Η παιδοφιλία στους κύκλους της Καθολικής Εκκλησίας μοιάζει τόσο διαδεδομένη που έχει περάσει στην ποπ κουλτούρα μ’ ένα αίσθημα σιωπηλής αποδοχής. Αυτό ήταν το έναυσμα για τον Φρανσουά Οζόν να τη φέρει, όπως πολλοί σκηνοθέτες-σεναριογράφοι στο παρελθόν, στο προσκήνιο, την ίδια στιγμή που σε δυο διαφορετικά μέτωπα την ίδια κίνηση έκανε και η Δικαιοσύνη.

«Μεγάλωσα κι ο ίδιος σε μια οικογένεια με αυστηρές Καθολικές αρχές και συνήθειες», μοιράζεται ο Οζόν. «Πήγα σε Καθολικό σχολείο, πήγαινα τακτικά στο κατηχητικό, αλλά μεγαλώνοντας άρχισα να νιώθω την απόσταση ανάμεσα σ’ εμένα και στην Εκκλησία να μεγαλώνει. Πρώτα ξεκίνησα να κάνω αυτήν εδώ την ταινία κι ύστερα άρχισαν να ξυπνούν οι δικές μου μνήμες των παιδικών μου χρόνων.

Αρχισα να θυμάμαι πώς ένας από τους ιερείς που μας είχε υπ’ ευθύνη του, μας έβαζε συχνά να παίζουμε κρυφτό – κάθε φορά, ένα αγοράκι εξαφανιζόταν γι’ αρκετή ώρα, χωρίς ποτέ να ξέρουμε ή να ρωτάμε τι ακριβώς συνέβαινε. Μπορεί εγώ να ήμουν από τους τυχερούς, μια και ποτέ δεν μου συνέβη κάτι, αλλά συνειδητοποιώντας το με πιάνει ναυτία και, μαζί, οργή: εμείς οι ίδιοι εμπιστευόμαστε τα παιδιά στους ανθρώπους που ξέρουμε ότι μπορεί να τα τραυματίσουν για πάντα. Κι αυτό πρέπει να σταματήσει».

Αυτός ήταν και ο λόγος που ο Φρανσουά Ντεβό ξεκίνησε τη δική του εκστρατεία, στρεφόμενος στα Μέσα και στη Δικαιοσύνη: διαπίστωσε ότι ο ιερέας που, κατά την κατηγορία του, τον κακοποιούσε, εξακολουθούσε να κατηχεί και να έχει υπ’ ευθύνη του νέες ομάδες μικρών παιδιών.

«Η παιδοφιλία δεν είναι αποκλειστικότητα της Καθολικής Εκκλησίας», δηλώνει ο Φρανσουά Οζόν. «Αλίμονο, βρίσκεται σε τόσα περιβάλλοντα, στο σχολείο, στον αθλητισμό, σε άλλες Εκκλησίες, όπου στραφείς. Απλώς το φαινόμενο είναι πιο έντονο στην Καθολική Εκκλησία, επειδή, ακριβώς, αυτή σχετίζεται τόσο έντονα με τη σεξουαλική ενοχή. Κι η ενοχή είναι ιδανικός μοχλός για την παράβαση».

Ο Φρανσουά Ντεβό δεν σοκαρίστηκε μόνο από το γεγονός πως ο πατέρας Πρεϊνά συνέχιζε να βρίσκεται σε συχνή επαφή με μικρά παιδιά. Περισσότερο ακόμα οργίστηκε που, παρά τις επαναλαμβανόμενες καταγγελίες του, ο υπεύθυνος καρδινάλιος Μπαρμπαρέν, ευγενικός και μειλίχιος, απέφυγε επίμονα να πάρει τα απαραίτητα μέτρα. Η δράση του Ντεβό συσπείρωσε γύρω του κι άλλα θύματα του πατέρα Πρεϊνά και οδήγησε την υπόθεση στη Δικαιοσύνη.

«Δεν αναλύω τις ταινίες μου», λέει ο Οζόν. «Η καθεμιά είναι διαφορετική, βασισμένη σε μια άλλη εμπειρία, σε μια άλλη αφορμή, δεν τις συγκρίνω. Μόνο που εδώ υπάρχει όντως μια διαφορά. Αυτή είναι μια πραγματική ιστορία, η ιστορία αληθινών ανθρώπων, οι οποίοι τόλμησαν να μιλήσουν, όχι πριν από δέκα χρόνια, αλλά τώρα, την περίοδο 2014-2016. Η ταινία δεν επικεντρώνεται στους θύτες, αλλά στα θύματα, είναι δική τους. 

»Δεν είναι μια ταινία για το Κακό και το Καλό, αλλά για το πώς αυτή η τραγική εμπειρία επηρέασε αυτούς τους ανθρώπους και τις οικογένειές τους. Ηταν για μένα μια συγκλονιστική εμπειρία να βλέπω την ταινία μαζί τους στην αίθουσα και, μαζί, γεμάτη μπερδεμένα συναισθήματα. Το γεγονός είναι πως, απ’ όταν πήρε δημοσιότητα στη Γαλλία, προέκυψαν πολύ περισσότερες καταθέσεις θυμάτων».

Ο πατέρας Πρεϊνά βρίσκεται, αυτή τη στιγμή, κατηγορούμενος και θα δικαστεί μέσα στο 2019. Το γεγονός, φυσικά, δεν άφησε ανεπηρέαστη την ταινία. Ο Πρεϊνά και οι δικηγόροι του προσπάθησαν επίμονα να επιβάλουν η ταινία να προβληθεί στις αίθουσες μετά τη δίκη του – χωρίς αποτέλεσμα. «Οταν προσπαθείς να σπάσεις τη σιωπή δεκαετιών, πάντα βρίσκεις αντίσταση», λέει ο Οζόν σχετικά. «Δεν είναι τυχαίο ότι η Καθολική Εκκλησία στρέφεται εναντίον της ταινίας, είναι σαν να υπάρχει μια ορκισμένη “ομερτά” που κάποιος έχει αποφασίσει να διαλύσει».

Πριν, ωστόσο, από τη δίκη του Πρεϊνά, δικάστηκε ο καρδινάλιος Φιλίπ Μπαρμπαρέν, αρχιεπίσκοπος της Λιόν, για τη συγκάλυψη σεξουαλικών εγκλημάτων. Πριν από λίγες μόλις μέρες, στις 7 Μαρτίου 2019, ο Μπαρμπαρέν καταδικάστηκε σε έξι μήνες φυλάκιση με αναστολή.

Υπέβαλε αυτοπροσώπως την παραίτησή του στον Πάπα Φραγκίσκο στις 18 Μαρτίου: ο Πάπας δεν έκανε δεκτή την παραίτηση του Μπαρμπαρέν και του ζήτησε να «ακολουθήσει ο ίδιος τις δράσεις που έκρινε αρμόζουσες». Στις 19 Μαρτίου, ο Φιλίπ Μπαρμπαρέν ανακοίνωσε ότι ο ιερέας Ιβ Μπαουμγκάρτεν θα τον αντικαταστήσει προσωρινά, μια και έχει ασκήσει έφεση.

Καθώς η εξέλιξη της δίκης των Πρεϊνά και Μπαρμπαρέν στη Γαλλία συμπίπτει χρονικά με την καταδίκη, στην Αυστραλία, του καρδινάλιου Τζορτζ Πελ για παιδοφιλία, ο προσεκτικός και συγκρατημένος Φρανσουά Οζόν δεν μπορεί παρά να παραδεχτεί ότι παρατηρεί μια κίνηση προς τη σωστή κατεύθυνση: «Το πιο σημαντικό απ’ όλα είναι να συνεχίσει. Να καταγραφεί στη δική μας, δυτική κουλτούρα η βαρύτητα αυτών των εγκλημάτων».

Ο Οζόν αποδίδει αυτά τα, έστω μεμονωμένα, δείγματα αλλαγής τόσο στη δημοσιότητα όσο και στην ίδια την Εκκλησία: «Είναι καταπληκτικό να έρχονται άνθρωποι, αφού δουν την ταινία και να σ’ ευχαριστούν, να σου λένε ότι βοηθάς να γίνει μια σπουδαία αλλαγή. Αλλά πιστεύω ότι και η Καθολική Εκκλησία θέλει ν’ αλλάξει, ότι πολλοί απλοί άνθρωποι, Καθολικοί, έχουν σιχαθεί, πια, η θρησκεία τους να συνδέεται με την παιδοφιλία και απαιτούν από την Ιεραρχία να λύσει το πρόβλημα οριστικά».

Παραλαμβάνοντας το βραβείο του στην Berlinale, ο Οζόν, εμφανώς συγκινημένος, μοίρασε διαφορετικές ευχαριστίες: «Η προστασία των παιδιών έχει γίνει πια σημαντικός σκοπός στη ζωή μου» είπε, πριν ευχαριστήσει τους τρεις ανθρώπους των οποίων οι ιστορίες αποτέλεσαν το σενάριο της ταινίας, λέγοντας: «Αλεξάντερ, Φρανσουά, Πιερ-Εμάνουελ, είστε οι ήρωές μου». Για να συμπληρώσει: «Πάνω απ’ όλα, όμως, θεωρώ αρμόζον να ευχαριστήσω τον ίδιο τον Θεό».

Ο σκηνοθέτης εξηγεί: «Φυσικά στον λόγο μου υπήρχε μια δόση ειρωνείας, ελπίζω αυτό να έγινε απ’ όλους αντιληπτό. Στην ταινία –και στις πραγματικές μαρτυρίες– ο καρδινάλιος Μπαρμπαρέν έρχεται αντιμέτωπος με τις κατηγορίες του Φρανσουά Ντεβό, ότι ο Πρεϊνά είναι παιδόφιλος και απαντά πως “είναι Θέλημα Θεού οι πράξεις του να έχουν παραγραφεί τόσα χρόνια αργότερα”. Αλλά υπάρχει και μια αλήθεια στις ευχαριστίες μου, ο λόγος του Χριστού διδάσκει σπουδαίες αλήθειες, αρκεί να ξέρουμε πώς να τις χρησιμοποιήσουμε στη ζωή μας».

Εχοντας συμβάλει, με τον τρόπο του, στο έργο της Δικαιοσύνης ενάντια στην παιδοφιλία, ο Φρανσουά Οζόν νιώθει ότι επιβεβαιώνει, για άλλη μια φορά, τον ρόλο της τέχνης, του κινηματογράφου, στη ζωή.

«Το ζητούμενο είναι να βοηθά ο καθένας, όπως μπορεί, στο να συζητιούνται θέματα που θεωρούνται ταμπού. Οχι μόνο σε σχέση με την εκκλησία, αλλά και με την οικογένεια, με την εκπαίδευση, με κάθε τομέα της ζωής μας που μπορεί να γίνει καλύτερος, τόσο πολύ καλύτερος. Το σημαντικό δεν είναι να υπάρχει εμπιστοσύνη στον Θεό, είναι να υπάρχει εμπιστοσύνη μεταξύ των ανθρώπων. Να μπορέσουμε όλοι να πιστέψουμε πως τίποτε δεν χρειάζεται να μένει κρυφό, πως υπάρχει ασφαλής χώρος για να ειπωθούν τα πάντα. Δεν ξέρω αν το σινεμά μπορεί ν’ αλλάξει τον κόσμο, αλλά σίγουρα μπορεί ν’ ανοίξει τη συζήτηση».

• info: Η ταινία «Θέλημα Θεού» του Φρανσουά Οζόν προβάλλεται στις αίθουσες από την Πέμπτη, 4 Απριλίου, από τη Filmtrade.