Η αγάπη μου για τη γλώσσα σας και τις λέξεις της είναι σ’ όλους σας γνωστή -είτε οι λέξεις είναι ελληνικές-ελληνικές είτε ξένες, αλλά εδώ και αιώνες ελληνοποιημένες. Την ετυμολογία μίας απ’ αυτές, της λέξης σούβλα, θα σας μεταφέρω σήμερα, αντιγράφοντας από το Ετυμολογικό Λεξικό του καθηγητή Γ. Μπαμπινιώτη (Κέντρο Λεξικολογίας). Θα γοητευτείτε!
«Η μεσαιωνική λέξη “σούβλα” προέρχεται από το λατ. subula, που σήμαινε “σουβλί-χοντρή βελόνα”, και συνδέεται με το ρήμα suere που σημαίνει “συρράπτω, ράβω”. Πρωτοαπαντά στον Ηρωδιανό τον 3ο αιώνα μ.Χ. (“πείρω, το σουβλίζω” και αλλού “οβελίσκος, η σούβλα”).
Απαντά επίσης ως όργανο μαρτυρίου (πβ. το μαρτύριο του αγίου Αρτεμίου, όπως το περιγράφει ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός: Κελεύει ουν απογυμνούσθαι τον μάρτυρα, και σούβλαις σιδηραίς πεπυρακτωμέναις τας πλευράς αυτού διαπερονάσθαι). Φαίνεται ότι οι λέξεις σχετικά με τη σούβλα και το σούβλισμα ήταν διαδεδομένες την εποχή του Μεσαίωνα.
Στα λεξικά του 17ου αιώνα απαντούν οι τύποι σουβλάκι, σουβλί, σουβλιά, σουβλίζω, σούβλισμα, σούβλωμα, σουβλογυρισιά, σουβλογυρισματιά (καθώς και οι παραλλαγές με -γ-, σουγλί, σουγλίζω, σουγλιστός κ.λπ.). Η σύγχρονη λέξη σουβλάκι αρχικά προσδιόριζε το ξυλάκι στο οποίο έμπαινε το κρέας (“μικρή σούβλα”).
Η αρχ. λέξη για τη σούβλα ήταν ο οβελός (πβ. ομηρικό: μίστυλλόν τ’ άρα τάλλα και αμφ’ οβελοίσιν έπειραν “έκοψαν το υπόλοιπο κρέας και το έβαλαν στις σούβλες”). Ο οβελίας αρχικά ήταν ψωμί ψημένο στη σούβλα (πβ. Φωτίου: Οβελίας άρτος, ο επί οβελών οπτώμενος) και συνεκδοχικά απέκτησε τη σημασία του αρνιού που παραδοσιακά σουβλίζουμε το Πάσχα. Επίσης, οβελιστήριο είναι η ψησταριά όπου σουβλίζεται κρέας, αλλά και γενικότερα η ψησταριά. Στον Κουμανούδη καταγράφεται επίσης η λέξη οβελοστρεφής (οβελοστρεφές κεμπάπι “σουβλιστό κεμπάπ”).
Από το ουσ. οβελός προήλθε και ο οβολός, νόμισμα στην αρχαία Αθήνα αξίας ίσης με το 1/6 της δραχμής, καθώς φαίνεται ότι κάποτε οι σιδερένιοι ή χάλκινοι οβελοί χρησιμοποιήθηκαν ως μονάδες συναλλαγής. Από το σχήμα της σούβλας ονομάστηκε οβελός και η μεταλλική ράβδος που χρησιμοποιείται για τον καθαρισμό της κάννης του όπλου στον στρατό. Από εκεί προέκυψε ο σχοινοβελός,το αντίστοιχο εργαλείο, που αποτελείται όμως μόνο από σχοινί και ένα βαρίδι (χωρίς δηλαδή καμία ομοιότητα με τη σούβλα).
Σε τελείως διαφορετικό σημασιολογικό χώρο βρίσκεται ο φιλολογικός οβελός, η μικρή οριζόντια γραμμή που σημείωναν οι φιλόλογοι της ελληνιστικής εποχής σε ένα κείμενο για να δείξουν ότι είναι νόθο (“αθετήσεως σύμβολον”), προφανώς λόγω της ομοιότητας της γραμμής με οριζόντια ράβδο (αναφέρει ο Ευστάθιος: ο οβελός, ος έστι γραμμή τις ευθεία προτιθεμένη μεν στίχων ήτοι ορδίνων έξω).
Από εκεί προήλθε το ρήμα οβελίζω “σημειώνω κείμενο με οβελό, για να διαγραφεί” και το σύνθετο ρήμα εξοβελίζω “αποβάλλω”, που εκτός από τη φιλολογική του σημασία απέκτησε και μεταφορική χρήση στη σύγχρονη γλώσσα (π.χ. εξοβέλισαν από το λεξιλόγιό τους οποιαδήποτε λέξη τούς θύμιζε την καταστροφή της πόλης)».
* Το Αλλοπαράκι μου, όταν δεν έχει τίποτ’ άλλο να κάνει, διαβάζει τις ιστορίες των λέξεων. Περνάει έτσι πιο ευχάριστα την ώρα της, απ’ το να κυνηγάει καρακάξες και θρασύτατα σπουργίτια.
