Κάθε φορά που διαβάζω για ένα τραγικό γεγονός που με αναστατώνει, συνήθως αντιδρώ με θλίψη και σιωπή. Οταν όμως το γεγονός σχολιάζεται ευρύτερα με χαρακτηρισμούς τού στιλ «αδιανόητο», «δεν καταλαβαίνω πώς…» και συνοδεύεται με κοινοτοπίες περί «κακού», καταφεύγω σχεδόν αυτόματα στο κλασικό αλλά τόσο ανακουφιστικό «σκέφτομαι άρα υπάρχω»!
Ας σκεφτώ, λοιπόν, την τραγική δολοφονία της Ελένης Τοπαλούδη. Ας απαλλαγώ κατ’ αρχάς από μεταφυσικές ερμηνείες περί καλού-κακού και ανθρώπινης φύσης, κι ας βασιστώ στην επιστήμη. Δεν γεννιέται κανείς κακός, ούτε αυτά τα παιδιά γεννήθηκαν δολοφόνοι. Και οι πράξεις τους, όσο αποτρόπαιες κι αν είναι, δεν είναι ακατανόητες.
Πατριαρχία και γυναικοκτονία έγιναν πρόσφατα εξαιρετικά ενδιαφέρον θέμα σ’ αυτήν εδώ την εφημερίδα. Πίσω από τέτοιες εξουσιαστικές δομές και συμπεριφορές κρύβεται πάντα η μικρο-κοινωνία που μέσα της μεγάλωσαν τα δύο αυτά παιδιά.
Υπήρξε κανείς (πρωταρχικά η οικογένεια – ο πατέρας και η μητέρα τους) που έβαλε όρια στον παιδικό ναρκισσισμό τους; Τους έδειξε ότι η συνύπαρξη με τους άλλους μπορεί να είναι πολύ πιο γόνιμη από το στείρο Εγώ τους; Τα δίδαξε ότι αυτοί οι άλλοι, οι διαφορετικοί από αυτά, έχουν τα ίδια δικαιώματα, ανεξάρτητα από φύλο, γλώσσα, θρησκεία, εθνικότητα, σεξουαλική ταυτότητα; Εμαθαν ποτέ ότι η προσωπική ελευθερία περνάει πάντα μέσα από την αποδοχή της ελευθερίας του άλλου; Συνειδητοποίησαν με συγκίνηση ότι η γυναίκα είναι «το αλάτι της γης», για να θυμηθούμε την ομώνυμη συγκλονιστική ταινία του Μπίμπερμαν; Πάνω απ’ όλα, οι γονείς (ή όποιοι άλλοι) τους δίδαξαν αγάπη – όχι μόνο μέσα από θεωρίες αλλά με τις ίδιες τις πράξεις τους, τις καθημερινές συμπεριφορές τους;
Και τα ίδια τα παιδιά, ακόμα κι αν δεν διδάχτηκαν τίποτα από όλα αυτά, δεν έχουν ατομική ευθύνη; Φυσικά και έχουν. Κανείς δεν μπορεί να κρύβεται πίσω από τους γονείς του. Αλλά έχουν κι ένα «ελαφρυντικό»: όχι τον… πρότερο έντιμο βίο αλλά την προτέρα ανύπαρκτη ή λανθασμένη ή και καταστροφική αγωγή που πήραν.
Και οι γονείς, αντί να αναρωτιούνται, ας ψάξουν να βρουν και να αναγνωρίσουν τα λάθη τους. Είναι οι ηθικοί αυτουργοί.
«Υπάρχει ακόμα ελπίδα για τον άνθρωπο;» αναρωτιέμαι ύστερα από τέτοια γεγονότα.
Υπάρχει, αν θελήσει να χρησιμοποιήσει τη σκέψη του, να φωτίσει τις πληγές, να παραδεχτεί τα λάθη του. Οταν καταλάβει ότι το «αδιανόητο» της φρίκης δεν είναι παρά η άρνηση, ο σκοταδισμός της σκέψης.
«Το “αδιανόητο” συνιστά ήττα της σκέψης και η ήττα της σκέψης είναι πάντα νίκη για τις άλογες και εγκληματικές συμπεριφορές» (Αλέν Μπαντιού, «Το κακό έρχεται από πιο μακριά»).
Αλέν, αγαπημένε φίλε και δάσκαλε, σ’ ευχαριστώ!
*σκηνοθέτης, διευθυντής Film Studies BA MA, New York College, Athens
