Μαδριγάλιο των αγγέλων

Το ιταλικό μαδριγάλιο εμφανίζεται στον ύστερο Μεσαίωνα, αλλά ανανεώνεται κατά την ώριμη και όψιμη Αναγέννηση ως βασική ποιητική έκφραση των αυτοκρατορικών κύκλων της εποχής. Αποτελεί μουσική απόδοση ενός σύντομου λυρικού ποιήματος, αποδίδοντας σκηνές της καθημερινότητας της πόλης και της υπαίθρου. Θέματα άλλοτε εύθυμα και χαρούμενα, άλλοτε σχετικά με τα λεπτότερα ανθρώπινα συναισθήματα, προσεγγίζονται κατά τρόπο χαρακτηριστικό της υψηλής πνευματικότητας και του συναισθηματικού πλούτου που διακρίνει την αναγεννησιακή τέχνη.

Παράδειγμα ιταλικού μαδριγάλιου αποτελεί το «Bella angioletta, da le vaghe piume», ένα από τα περισσότερα από 100 που συνέθεσε ο Κάρλο Τζεζουάλντο (1566-1633), το οποίο μελοποιεί το ομώνυμο ποίημα του Ιταλού ποιητή Τορκουάτο Τάσο (1544-1595). Ο Τζεζουάλντο, συνθέτης και μουσικός ευγενικής καταγωγής, επέμενε τα μαδριγάλια να εκτελούνται από πέντε φωνές, χωρίς τη συνοδεία μουσικών οργάνων, ενώ έδωσε ιδιαίτερη βαρύτητα στη συμμετοχή γυναικείων φωνών.

«Ομορφε μικρέ άγγελε με τα ωραία σου φτερά / δάνεισε στο όλο άχθη σώμα μου / αρκετά από αυτά ώστε να ανυψωθώ από τα βάθη / και από κάποιο κλαδί / να δηλώσω τραγουδιστά ότι σ’ αγαπώ» μας λέει σε ελεύθερη απόδοση το μόλις πέντε στίχων ποίημα του Τάσο.

Στο επίκεντρο του ποιήματος βρίσκεται ο ερωτευμένος άνθρωπος και το αντικείμενο του έρωτά του, με το οποίο συνομιλεί υπερβατικά. Στα δικά του μάτια είναι ένας άγγελος, του ζητά βοήθεια και του δηλώνει την ανάγκη για ανάταση, ώστε να μπορέσει να τραγουδήσει την αγάπη του. Η πολυφωνική απόδοση του Τζελουάλντο τονίζει την πολυχρωμία και τη λεπτότητα των αισθημάτων, εκφράζει την υψηλή πνευματικότητα της αναγεννησιακής σκέψης, την οποία καταφέρνει να αποδώσει μέσα από ένα πλούσιο μουσικό λεξιλόγιο και με τον ρεαλισμό της ακονίζει το ανήσυχο, κοσμικό πνεύμα της εποχής, χαρίζοντάς του μια ευκαιρία για αισθητική απόλαυση.

Ακολουθώντας την τάση εκλογίκευσης του κόσμου που χαρακτηρίζει το αναγεννησιακό πνεύμα, η τέχνη της περιόδου αυτής εγκαταλείπει τον μεσαιωνικό μυστικισμό, στρεφόμενη προς νέες φόρμες που χαρακτηρίζονται από αμεσότητα, σαφήνεια και απλότητα, επιτυγχάνοντας παράλληλα υψηλό αισθητικό αποτέλεσμα. Κυριαρχεί η ανθρωποκεντρική προσέγγιση και σημειώνεται η στροφή από τον γεμάτο αλληγορία, θεοκρατικό τρόπο σύλληψης του κόσμου προς μια εκκοσμικευμένη, επίγεια και ρεαλιστική αντίληψη.

Στην εποχή μας πληθαίνουν οι ολοένα εντονότερες και πιο ανησυχητικές παρεκκλίσεις προς έναν μισαλλόδοξο σκοταδισμό. Η νοερή επίσκεψη σε περιόδους που σημειώθηκε πνευματική ανάταση μας βοηθά να αντιληφθούμε και να υμνήσουμε την ομορφιά της ζωής και του έρωτα. Εκεί δηλαδή που πρέπει να επιστρέψουμε.

* (Ph.D.)2, επίκουρος καθηγητής Ιατρικής Φυσικής – Υπολογιστικής Ιατρικής του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης