Φημίζεται τ’ Απεράθου της Νάξου –Απείρανθος επί το λογιότερον– για το γλωσσικό του ιδίωμα, την ποιητική ευχέρεια των κατοίκων του και την υφαντική τέχνη των γυναικών του. Πρόκειται για το τρίπτυχο της πολιτιστικής του ταυτότητας. Το ιδιόλεκτό του συναπαρτίζεται από σπάνιους γραμματικούς και συντακτικούς τύπους της αρχαίας ελληνικής, άφθονες ιταλικές και φραντσέζικες επιρροές, ένεκα η λατινοκρατία, λιγότερες τουρκικές και σχεδόν καθόλου σλαβικές ή αρβανίτικες.
Αποξεχνιέται και χάνεται στις μέρες μας το πλούσιο λεξιλόγιο, παραμένει ωστόσο αναλλοίωτη η μοναδική προφορά, που παρόμοια συναντάται σε ελάχιστα, επίσης απομονωμένα χωριά της Κρήτης και ακουγόταν άλλοτε σε περιοχές της Μικράς Ασίας. Απεραθίτισσες και Απεραθίτες εκφράζουν τις χαρές, τις λύπες, τους έρωτες, τα μεράκια και κάθε έκφανση της καθημερινότητας με αυστηρά ομοιοκατάληκτους στίχους άφθαστης αρμονίας και μελωδικότητας. Ξεχωρίζουν ανάμεσά τους τα κοτσάκια: αυτόνομα οκτασύλλαβα ιαμβικά ή τροχαϊκά δίστιχα.
Ιδιαιτέρως λακωνικά, διεκτραγωδούν με ακριβολογία και περιεκτικότητα εκτενέστατα και πλήρη νοήματα. «Στην κρεβαταριά που φαίνω ό,τι κάνεις το μαθαίνω», επί παραδείγματι. Υπολείπονται κατά μια συλλαβή του υποτιθέμενου συντομότερου ποιητικού είδους παγκοσμίως, των εξ Ιαπωνίας ορμώμενων χαϊκού, που μαζί με τα Σόνι και τα Τογιότα βάλθηκαν να κατακτήσουν την Υφήλιο. Ως συνεκτικότερα τα κοτσάκια, δικαιούνται να σατιρίζουν τα ασιατικά πρεσβύτερα αδέλφια τους με ορεσίβιο σκάτζο: «Ελεεικό ντου ελεεικού δεν κάνουσι τα χαϊκού».
Νισάφι με την κρεβαταριά που ’χει πάνω από εκατό εξαρτήματα. Βραχυκύκλωνα ανέκαθεν απέναντι στο αντί, το στημόνι, τα χτένια, τις σαΐτες και τα λογής λογής διασίδια με τα παράξενα ονόματα: βλοϊδάτη, μονάδριο, σωκούφι, πέντε πέντε. Ευτυχώς που οι Απειράνθιες παίζουν στα δάχτυλα και των χεριών και των ποδαριών τον αργαλειό. Η υφαντική αποτελεί μητροπαράδοτη τέχνη, που περνά από γενιά σε γενιά γυναικών του χωριού.
Ωσπου γύρω στο 1987, έπειτα από παρότρυνση του Μανώλη Γλέζου τους καιρούς που χρημάτισε πρόεδρος της Κοινότητος, είκοσι τρεις μόνιμες κάτοικοι ένωσαν τις δυνάμεις τους, ιδρύοντας συνεταιρισμό, με απαράβατο όρο τη διατήρηση της παράδοσης που κληρονόμησαν από τις μανάδες και τις γιαγιάδες τους. Αριστουργήματά τους εκτίθενται στον πολιτιστικό χώρο «Καμίνι», Καραϊσκάκη 13 στο Γαλάτσι, ώς την Παρασκευή 21 Δεκεμβρίου, όπου μπορείτε να προμηθευτείτε χειροποίητα δώρα και χριστουγεννιάτικα στολίδια σε προσιτές τιμές. Αξίζει τον κόπο.
