Τέχνη και Ιστορία

Εκείνο που διακρίνεται στην πράξη, μέσα από το φαινόμενο που ο Χέγκελ και ο Λούκατς διατύπωσαν για την τέχνη, είναι και ένας στόχος του ανθρώπου. Εκείνο που δημιουργείται από ένα πού, που θεμελιώνει το από πού, που αφαιρείται από το τυχαίο και εξουσιάζει το πεπρωμένο και ζει ελεύθερα, είναι και ένας στόχος του ανθρώπου. Γι’ αυτό το πετυχημένο έργο τέχνης είναι ένα exemplum.

Αλλά τα κριτήρια αξίας, που επιτρέπουν τον ορισμό μιας ιεραρχίας ανάμεσα στα έργα, καθορίζονται από τον βαθμό πολυπλοκότητας των εμποδίων που κάποτε ξεπεράστηκαν και διατηρήθηκαν στο ίδιο το έργο τέχνης. Οσο πιο μεγάλο είναι το άθροισμα της «φαινομενικής» εμπειρίας που το έργο εμπεριέχει, όσο πιο μεγάλες είναι οι διατεταγμένες ανάγκες που ξεκινούν από έναν δημιουργικό σκοπό, τόσο μεγαλύτερες είναι η ενέργεια και η ένταση.

Αυτός ο στόχος του ανθρώπου είναι ταυτόχρονα στόχος ατομικός και εξω-ιστορικός, συλλογικός και ιστορικός. Στόχοι ηθικοί, αισθητικοί και πολιτικοί, αδιαχώριστοι.

Εδώ κατανοούμε τι σημαίνει ο προφητικός χαρακτήρας κάθε έργου τέχνης. Σε τελευταία ανάλυση, το έργο τέχνης δεν προτείνει ως περιεχόμενό του άλλο, από τον εαυτό του, δηλαδή μια ειδική σχέση φαινόμενου και πεμπτουσίας, που δεν είναι της ζωής και της καθημερινής εμπειρίας, αλλά έχει κοινά στοιχεία μαζί τους το τυχαίο των φαινομένων.

Για να προσεγγίσουμε την έννοια της τέχνης σ’ εκείνη της ιδεολογίας, και σε κατάλληλους όρους, θα πρέπει να αποφύγουμε το πέρασμα από αυτούς που μόνον επιφανειακά φαίνονται σωστοί, δηλαδή εκείνους των επιπόλαιων απομιμήσεων (πάνω απ’ όλα του τύπου «ρεαλιστικός», «παραστατικός», «περιγραφικός» και ούτω καθ’ εξής) και, αντίθετα, να παραμείνουμε σε μια πλατφόρμα περισσότερων δομικών αναλογιών.

Τότε, απ’ αυτό το σημείο, ο συνειρμός των όρων όπως ιδεολογία και λόγος, μολονότι δεν έχει γίνει ακόμη κατανοητός, πρέπει να δοθεί ως δεδομένος, αν επιθυμούμε να επιχειρήσουμε και άλλα περάσματα.

Ετσι μπορούμε να καταλάβουμε τι το αληθινό υπάρχει στη σκέψη του Σίλερ: «Η ανθρωπότητα έχασε την αξιοπρέπειά της, αλλά η τέχνη τη διέσωσε και τη φυλάσσει σε μνημεία πλούσια σε νόημα. Η αλήθεια εξακολουθεί να ζει στην ψευδαίσθηση και από το αντίγραφο θα αναδημιουργηθεί το πρωτότυπο».

*ομότιμος καθηγητής ΑΠΘ