Αμέσως μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους τίθεται επιτακτικά το αίτημα ίδρυσης του δεύτερου ελληνικού πανεπιστημίου. Ως πρώτο και μοναδικό νοούνταν το Πανεπιστήμιο Αθηνών. Αλλα ιδρύματα, όπως το Πολυτεχνείο, δεν θεωρούνταν τότε πανεπιστήμια. Οι επικρατούσες υποψηφιότητες ήταν αυτές της Σμύρνης, της Χίου και της Θεσσαλονίκης.
Τελικά, ο Ελ. Βενιζέλος επιλέγει τη Σμύρνη και καλεί τον μαθηματικό Κωνσταντίνο Καραθεoδωρή να αναλάβει ως πρώτος πρύτανης. Το Πανεπιστήμιο Σμύρνης ιδρύεται, αποκτά εξαιρετικές κτιριακές υποδομές και πρότυπα για την εποχή εργαστήρια. Δεν προλαβαίνει να λειτουργήσει λόγω της Μικρασιατικής Καταστροφής.
Αυτό που βέβαια προλαβαίνει να γίνει είναι η απαξίωσή του από τους ακαδημαϊκούς κύκλους της Αθήνας. Είναι χαρακτηριστικό ότι η Σύγκλητος του Πανεπιστημίου Αθηνών παρομοίασε το Πανεπιστήμιο Σμύρνης με τα σχολεία δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης ξένων αποστολών στην Ελλάδα.
Η ίδρυση του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, μόλις λίγα χρόνια αργότερα (1925), συνοδεύτηκε και πάλι από αμφιβολίες ως προς την «ποιότητα των σπουδών» που το νέο πανεπιστήμιο θα προσφέρει. Επιλέχθηκε έτσι ένα ιδιάζον καθεστώς έμμεσης κηδεμονίας από τους καθηγητές του Πανεπιστημίου Αθηνών.
Καθεστώς που στην πραγματικότητα χρειάστηκε χρόνια για να ακυρωθεί. Εκτοτε και σε κάθε άλλη φάση ανάπτυξης της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στη χώρα μας το επιχείρημα της «χαμηλής ποιότητας» των υποψήφιων νέων ιδρυμάτων και του προσωπικού τους ανασύρεται ως βασικό σενάριο. Κάποια από τα ΑΕΙ που σήμερα επικαλούνται επίπεδο αριστείας είχαν χαρακτηριστεί ως «φορείς αμφιβόλου ποιότητας σπουδών» μόλις πριν από τρεις δεκαετίες.
Να θυμίσουμε τα επιχειρήματα που το 1984 μιλούσαν για το Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών ως «μια Σχολή Εμπορικών Σπουδών που την κάνουμε πανεπιστήμιο»;
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το επίπεδο σπουδών διαφοροποιείται από ΑΕΙ σε ΑΕΙ αλλά και εντός των Τμημάτων του ίδιου ΑΕΙ. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ακόμα και μέσα στο ίδιο πανεπιστημιακό Τμήμα βρίσκουμε Τομείς και εργαστήρια εντελώς διαφορετικής εμβέλειας του παρεχόμενου ερευνητικού έργου. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι τα παλαιότερα και μεγαλύτερα ΑΕΙ προσφέρουν ευνοϊκότερους όρους για την ανάπτυξη της επιστήμης και της έρευνας. Το αν εν τέλει αυτό σημαίνει και διαφοροποίηση «ποιότητας» στο επιστημονικό έργο σηκώνει πολλή συζήτηση.
Απλά θυμίζω ότι ήδη από τη δεκαετία του 1960 ο παγκοσμίου φήμης φιλόσοφος της επιστήμης Τόμας Κουν επισήμανε πως οι μεγάλες αλλαγές επιστημονικών παραδειγμάτων, οι «επαναστάσεις» στην επιστήμη, συνήθως προκύπτουν εκτός των κυρίαρχων ακαδημαϊκών δομών (των πόλων «αριστείας») της κάθε εποχής.
Τέλος, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι όσοι είναι σίγουροι για το υψηλό επίπεδο επιστημοσύνης του ΑΕΙ στο οποίο υπηρετούν δεν έχουν κανέναν απολύτως λόγο για να ανησυχούν από τις διαδικασίες ανάπτυξης της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Με απλούς όρους πολιτικής οικονομίας, η μεγέθυνση ευνοεί τους ισχυρότερους.
Ας μην αφήσουμε στην ιστορικό του μέλλοντος να διαπιστώσει την επίκληση αδιέξοδων επιχειρημάτων περί «διαφοράς ποιότητας» στην παρούσα φάση ανάπτυξης της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στη χώρα μας.
Οι διακρίσεις ανάμεσα σε ακαδημαϊκούς πληβείους και ακαδημαϊκούς πατρίκιους, η επίκληση του ότι δεν είμαστε όλοι «όμοιοι», οδηγούν σε κλιμακούμενα στάδια εξουσίας. Στάδια που τώρα ξεκινούν από το να θίγονται τα περιφερειακά ΤΕΙ, αλλά νομιμοποιούν και την αντίστοιχη στάση των κεντρικών πανεπιστημίων έναντι των περιφερειακών.
Αυτό που έχουμε ανάγκη είναι να δούμε με καθαρό μάτι το συνολικό διακύβευμα για τον τόπο μας. Ο ευρωπαϊκός ακαδημαϊκός χάρτης αλλάζει ταχύτατα, τα εθνικά δημόσια πανεπιστήμια αποκτούν διακρατικές συμπράξεις, η νεοφιλελεύθερη λογική των διδάκτρων υποχωρεί ακόμα και σε χώρες που εφαρμόστηκε για χρόνια και τα ιδιωτικά πανεπιστήμια στην Ευρώπη φυτοζωούν.
Είναι η στιγμή να υποστηρίξουμε τη διεύρυνση της δημόσιας τριτοβάθμιας εκπαίδευσης χωρίς αστερίσκους και με γνώμονα την ανάπτυξη της επιστήμης, των τεχνών και της κριτικής σκέψης.
*Επίκουρος καθηγητής Ιστορίας της Φιλοσοφικής Σχολής του ΑΠΘ
