Οι πρόσφυγες στην Ελλάδα έχουν ιστορία

Ενα διήμερο συνέδριο αφιερωμένο στην Ελλάδα ως τόπο υποδοχής πληθυσμών από το 1830 μέχρι το 1989 θα διεξαχθεί στο Πάντειο την Παρασκευή και το Σάββατο, 2 και 3 Νοεμβρίου. Τώρα που η Ελλάδα, όπως και ολόκληρος ο λεγόμενος δυτικός κόσμος, έγινε και γίνεται ξανά τόπος υποδοχής μεγάλων προσφυγικών -και όχι μόνο- ρευμάτων έχει καθοριστική σημασία στον κάθε διάλογο και στην κάθε συζήτηση να γνωρίζουν όλοι το τι προηγήθηκε και το πώς και αν αφομοιώθηκαν στο παρελθόν ανάλογα ρεύματα.

Οι μετανάστες και οι πρόσφυγες, κάθε προέλευσης, που εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα πριν από το 1990 έχουν αφήσει πολλά ίχνη γύρω μας ακόμη και σήμερα.

● Οι περισσότεροι, για παράδειγμα, γνωρίζουμε από πού ήρθαν οι μακρινοί πρόγονοι του Μιλτιάδη Εβερτ, αλλά ενδεχομένως να μην κατανοούμε γιατί το επώνυμο του πρώην δημάρχου Κέρκυρας είναι Μικάλεφ ή πώς φύτρωσαν ξαφνικά (;) στην Ακαρνανία έξι χωριά που μιλάνε βλάχικα. Ο Μικάλεφ μάς οδηγεί στην εγκατάσταση Μαλτέζων στα Επτάνησα και στην Ελλάδα κατά το πρώτο μισό του 19ου αιώνα. Τα έξι χωριά, στην εγκατάσταση βλαχόφωνων πληθυσμών στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα.

● Ο συνταγματάρχης Λιάπκιν δεν ήταν απλώς μια έμπνευση του Καραγάτση, πράγματι πολλοί Λευκοί Ρώσοι κατέφυγαν στην Ελλάδα, ποιος άλλωστε δεν γνωρίζει τον Πέτρο Φυσσούν. Βέβαια, άλλες εισροές πληθυσμών χρειάζονται πιο προσεκτικό παρατηρητή: αυτόν που θα «ακούσει» ότι το ελληνικό ιδίωμα ενός χωριού διαφέρει από αυτό των γειτονικών του ή θα αναρωτηθεί πώς βρέθηκαν κτηνοτρόφοι σε περιοχές στις οποίες τα χωράφια καλλιεργούνταν. Συχνά χρειάζεται κανείς να ανασκαλέψει παλιές οικογενειακές ιστορίες ή να συμβουλευτεί τοπικά αρχεία. Οι πιο πρόσφατες μετακινήσεις όμως είναι πιο ορατές, είτε σε τοπικό επίπεδο είτε ευρύτερα.

● Σε πολλές περιοχές η έννοια του «βουλγαροπρόσφυγα» είναι ακόμη ζωντανή, ενώ ίχνη αρμενικής παρουσίας ανιχνεύονται ακόμη και σήμερα σε γειτονιές που κατοικούνταν από Αρμένιους πρόσφυγες. Μπορούμε επίσης να θυμηθούμε τις «διαμαρτυρίες» του Γιώργου Καρατζαφέρη για τους Πακιστανούς που «τους μοιράζουν σπίτια από την Εργατική Εστία». Κι όμως αυτοί ήταν άνθρωποι που είχαν έρθει επί χούντας εργάτες στη Ναυπηγοεπισκευαστική ζώνη και χρειάστηκε να περάσουν δεκαετίες έως ότου ως Ελληνες πολίτες πλέον μπουν στις κληρώσεις.

Σύμφωνα με τους διοργανωτές του συνεδρίου, από τους Αλβανούς που εργάστηκαν για τη διάνοιξη της διώρυγας της Κορίνθου μέχρι την εγκατάσταση «Βορειοηπειρωτών» κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, η Ελλάδα έχει μια συνεχή ιστορία πληθυσμιακών εισροών, που, με εξαίρεση αυτήν των προσφύγων του 1922, είναι σχετικά ή και εντελώς άγνωστη.

Η άγνωστη αυτή πλευρά της ιστορίας μας, με ιδιαίτερη σημασία για την κοινωνική, οικονομική και πολιτική ζωή της χώρας, αποτελεί το αντικείμενο του διήμερου συνεδρίου. Στο αμφιθέατρο «Σάκης Καράγιωργας» του Παντείου θα εξεταστούν, όπως αναφέρουν οι οργανωτές, το μέγεθος και η σημασία των λιγότερο γνωστών πληθυσμιακών μετακινήσεων προς την Ελλάδα μέχρι το 1989, οι κεντρικές και τοπικές πολιτικές ένταξης ή αποκλεισμού τους, οι αλλαγές στην κατηγοριοποίηση των εισερχομένων, ο βαθμός αποδοχής της εγκατάστασής τους, το νομικό τους καθεστώς και εν τέλει η διαδικασία μετατροπής τους από «ξένους» σε «γηγενείς».

Ετερόχθονες που αναζητούν καταφύγιο στις απελευθερωμένες περιοχές, Βαυαροί δικαστές, Αλβανοί εργάτες στη διάνοιξη της διώρυγας της Κορίνθου, Βούλγαροι εργάτες γης, Ιταλοί πολιτικοί πρόσφυγες το 1848, κτηνοτροφικοί πληθυσμοί και χωριά ολόκληρα που ζητούν να εγκατασταθούν στο μικρό Βασίλειο της Ελλάδας τον 19ο αιώνα. Λευκοί Ρώσοι, ορθόδοξοι Ρομά πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία, Αρμένιοι, «ομογενείς» από την ΕΣΣΔ το 1939, «Βορειοηπειρώτες» μετά τον Β’ Π.Π., Κύπριοι μετά την τουρκική εισβολή, Φιλιππινέζες, Πακιστανοί και Αιγύπτιοι τη δεκαετία του 1970. Πρόκειται για μια ενδεικτική παράθεση άγνωστων ή παραγνωρισμένων πληθυσμιακών μετακινήσεων προς το ελληνικό κράτος από την ίδρυσή του μέχρι τις μαζικές εισροές της δεκαετίας του 1990.

Ανιστόρητη αντίληψη

«Στον δημόσιο λόγο αλλά και στις μελέτες της επιστημονικής κοινότητας ωστόσο, κυριαρχεί η άποψη ότι η Ελλάδα μετατράπηκε από κράτος αποστολής σε χώρα υποδοχής μεταναστών μετά το 1989. Αυτή η διαδεδομένη παραδοχή επαναλαμβάνεται αδιάλειπτα από το 1990, όταν άρχισαν να μαζικοποιούνται οι εισροές μεταναστών και προσφύγων, μέχρι και σήμερα. Το συνέδριο με θέμα “Ελλάδα: τόπος υποδοχής πληθυσμών (1830-1989)” θέτει υπό αμφισβήτηση αυτή την παραδοχή», αναφέρει το δελτίο Τύπου της επιστημονικής επιτροπής που διοργανώνει το συνέδριο. Είναι χαρακτηριστικό, όπως σημειώνει η επιτροπή, ότι και οι χώρες της Ε.Ε. αρνούνται ακόμα και σήμερα να αναγνωρίσουν την ιστορία αυτών των ροών, ενώ συχνά και μόνο με τον όρο «μετανάστης» ακόμα και ομάδες «ομογενών» προσφύγων εξετάστηκαν κυρίως ως θύματα των αντίπαλων εθνικισμών και αποσιωπήθηκαν οι δυσκολίες ενσωμάτωσης και οι συγκρούσεις που προκάλεσε η άφιξή τους.

Το πρόγραμμα του συνεδρίου μπορείτε να το δείτε εδώ: http://polhist.panteion.gr/images/ekdiloseis/ell_topos_ypod_plith.pdf