Καταναλωτές ή Πολίτες;

Παρατηρώντας τελευταία τις απόψεις και τις τοποθετήσεις σε έναν δημόσιο διάλογο για κοινωνικά ζητήματα, θα μπορούσε να πει κανείς ότι αναζητείται εκείνη η αυτονόητη κοινή βάση ως προϋπόθεση για έναν γόνιμο διάλογο. Ίσως αυτή η κοινή βάση έχει χαθεί σε τέτοιο βαθμό, που χρειάζεται να ξαναδούμε ορισμένα από τα σχολικά βιβλία ώστε να ξανασκεφτούμε τη λειτουργία της ως κοινό τόπο ανάπτυξης επιχειρημάτων και έναρξης διαλόγου και την αναγκαιότητα ύπαρξής της.

Από τα παρακάτω αποσπάσματα των σχολικών βιβλίων στα μαθήματα των κοινωνικών επιστημών, αρκετοί θα νοσταλγήσουν τα χρόνια εκείνα που “η γνώση είναι δύναμη” και συχνά επίσης το “διαβάστε να έχετε βάσεις”. Από την άλλη, κάποιοι θα θυμηθούν ότι, για διάφορους λόγους, στο άκουσμα “διαβάστε” δεν ήθελαν να ακούσουν τη συνέχεια ή ότι “σε μια κοινωνία δεν είμαστε μόνο εμείς. Έτσι παιδιά; Είναι και οι άλλοι”. Ίσως, άλλοι να αναρωτηθούν για τη σημασία και τον ρόλο της εκπαίδευσης στην ανάγκη των νέων να ανακαλύψουν οι ίδιοι τις αξίες που προάγουν μια κοινωνία των δικών τους αναγκών και όχι εκείνες που αναπαράγονται, σκοπίμως ή όχι, δημιουργώντας κοινωνικά μοντέλα που δυστυχώς εύκολα υιοθετούνται. Τέλος, άλλοι θα σκεφτούν “ε, καλά …όμως άλλη είναι η πραγματικότητα”, ή “αυτά τα μάθαμε …πολλά από αυτά επαναλαμβάνονται καθημερινά. Τόσα μέσα σήμερα … τηλεόραση, ίντερνετ”.

Η κοινωνικοποίηση, όπως αυτή διδάσκεται στους μαθητές και μαθήτριες της τελευταίας τάξης του Γυμνασίου, είναι η εσωτερίκευση και αφομοίωση από το άτομο των κανόνων, αξιών και προτύπων συμπεριφοράς που κάθε κοινωνία θεωρεί αποδεκτά με σκοπό τη συνέχεια του πολιτισμού της. Στη συζήτηση για την έννοια της κοινωνικοποίησης θα μπορούσε να θέσει κανείς πολλά ερωτήματα που αφορούν τα πρότυπα, τις αξίες, τις γνώσεις και τους σκοπούς της μεταβίβασής τους. Αν και δεν γίνεται εδώ αναφορά στις διαφορετικές προσεγγίσεις και τα ερωτήματα που θα μπορούσαν να προκύψουν με αφορμή τον ορισμό της, θα ήταν χρήσιμο να σημειωθεί ότι σκοπός της διατύπωσης των διαφορετικών απόψεων δεν θα μπορούσε να είναι άλλος από τη συμβολή τους στον διάλογο για τον ρόλο της κοινωνικοποίησης στην  εμβάθυνση της δημοκρατίας σε μια κοινωνία.

Άλλωστε, η διαρκής διαδικασία αλληλεπίδρασης μεταξύ ατόμου και κοινωνίας αποτελεί ένα από τα χαρακτηριστικά της κοινωνικοποίησης και για την κατανόησή της προτείνεται να γίνει συζήτηση στην τάξη με αφορμή και το κείμενο που ακολουθεί μια φωτογραφία με τον ζωγραφικό πίνακα του Πάμπλο Πικάσο «Κορίτσι μπροστά στον καθρέφτη» (1932): «Τα άτομα δέχονται τις κοινωνικές επιταγές, αλλά πάντα έχουν περιθώρια αμφισβήτησης. Ο Πικάσο υπήρξε ο πρωτοπόρος ζωγράφος του 20ου αιώνα, ο οποίος αμφισβήτησε τα κυρίαρχα κοινωνικά πρότυπα της εποχής του. Οι κοινωνίες εξελίχθηκαν με τους αγώνες πρωτοπόρων μεταρρυθμιστών στους χώρους της επιστήμης, της τέχνης, της πολιτικής». Μια αντίστοιχη συζήτηση προτείνεται να γίνει με αφορμή την ενότητα για τον κοινωνικό έλεγχο και τους κοινωνικούς κανόνες, με αναφορά σε παραδείγματα όπως αυτά των Γρηγόρη Λαμπράκη, Μάρτιν Λούθερ Κινγκ και Νέλσον Μαντέλα, οι οποίοι «αμφισβήτησαν τους κυρίαρχους κοινωνικούς κανόνες της εποχής τους και υπέστησαν τον κοινωνικό έλεγχο με φυλακίσεις και διώξεις. Σήμερα, θεωρούνται μεγάλοι μεταρρυθμιστές».(1)

Αναφορικά με τους φορείς κοινωνικοποίησης, μαζί με την οικογένεια, το σχολείο, το κράτος, τις παρέες και τη θρησκεία είναι και τα Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας, για τα οποία αναφέρεται ότι: «Η κοινωνικοποίηση δεν αποτελεί φανερή λειτουργία τους, όμως η επιρροή τους στο άτομο αναπτύχθηκε κυρίως μετά την παγκόσμια επέκταση της τηλεοπτικής εικόνας και την έκρηξη της τεχνολογίας των επικοινωνιών, στον 20ό  αιώνα. Σε αντίθεση με τους άλλους φορείς, τα ΜΜΕ λειτουργούν: α) απρόσωπα, εφόσον μεταδίδουν το ίδιο μήνυμα σε ένα μεγάλο κοινό, χωρίς διαφοροποίηση φύλου, ηλικίας, μόρφωσης, γι’ αυτό εξάλλου λέγονται μαζικά, και β) έμμεσα, γιατί στη μετάδοση του μηνύματος παρεμβαίνει το «μέσο» (έντυπο, ραδιόφωνο, τηλεόραση) στη διαμόρφωση του μηνύματος», χαρακτηριστικά τα οποία «δίνουν, ιδιαίτερα στην τηλεόραση, τεράστια εξουσία».  Επίσης, σημειώνεται η δυνατότητα που έχει «να προβάλλει πρότυπα και αξίες “κατευθύνοντας” τα άτομα με μεγαλύτερη ευκολία λόγω της εικόνας» καθώς και ότι ενώ η εξουσία αυτή μπορεί να συμβάλλει στην ενημέρωση και την εκπαίδευση των ατόμων, με ενημερωτικές, εκπαιδευτικές και πολιτιστικές εκπομπές συχνά «οικονομικά συμφέροντα, κυρίως μέσω της διαφήμισης, παρεμβαίνουν στα ΜΜΕ., με αποτέλεσμα τον κίνδυνο παραπληροφόρησης και καθοδήγησης των νεαρών, κυρίως, ατόμων σε αρνητικά πρότυπα (π.χ. βία, καταναλωτισμός)».(2)

Ξεφυλλίζοντας το βιβλίο “Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή” της έκτης τάξης του δημοτικού, στο κεφάλαιο που αναφέρεται στο δημοκρατικό πολίτευμα θα δούμε ότι αυτό «κατοχυρώνει, με νόμους, αξίες όπως η ισότητα και η ελευθερία όλων των πολιτών. Οι άνθρωποι θεωρούνται ίσοι μεταξύ τους, έχουν ίδια δικαιώματα και υποχρεώσεις» και ότι «Η ελευθερία είναι το δικαίωμα κάθε ανθρώπου να ενεργεί όπως επιθυμεί, αρκεί να μην προκαλεί βλάβη σε άλλον και να σέβεται τους νόμους της πολιτείας. Παράλληλα, μπορεί να σκέπτεται και να πιστεύει ό,τι θέλει. Η ελευθερία του δεν θα πρέπει να απειλείται, αν αυτός έχει διαφορετικές πεποιθήσεις, ενώ θα πρέπει να μπορεί να μορφώνεται και να επιλέγει τον τρόπο ζωής και εργασίας του, πάντα μέσα στο πλαίσιο που ορίζουν οι νόμοι».(3)

Αλλά και στην περίπτωση αναζήτησης επιχειρημάτων σε έναν διάλογο σχετικά με το ποιος έχει την εξουσία σε περιπτώσεις μη σεβασμού των νόμων, ας έχουμε στο νου μας μια κοινή βάση ανάπτυξης επιχειρημάτων για την οποία ίσως βοηθήσουν οι επόμενες σελίδες του ίδιου βιβλίου, όπου αναφέρεται ότι «σύμφωνα με το δημοκρατικό πολίτευμα της χώρας μας στο κράτος υπάρχουν τρεις μορφές εξουσίας». Αυτές είναι η Νομοθετική, η Εκτελεστική και η Δικαστική εξουσία. Όσον αφορά την τρίτη εξουσία, αναφέρεται ότι έργο της «είναι η επίλυση των προβλημάτων των πολιτών στα δικαστήρια, σύμφωνα με τους νόμους που έχει θεσπίσει η πολιτεία».(4)

Θα είχε επίσης ενδιαφέρον να δούμε τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα, μεταξύ των οποίων «είναι οι πόλεμοι και οι συγκρούσεις μεταξύ των κρατών, η φτώχεια, η έλλειψη τροφής, νερού, στέγης και εργασίας καθώς και τα ναρκωτικά που σκοτώνουν καθημερινά πολλούς νέους ανθρώπους και ο ρατσισμός που οδηγεί σε συγκρούσεις». Ακόμη, θα προβληματιστούμε για τα αίτια διαβάζοντας ότι «δυστυχώς, όμως, αν και τα περισσότερα κράτη αναγνωρίζουν τα δικαιώματα του ατόμου, σημειώνονται καθημερινά χιλιάδες παραβιάσεις» και θα προσπαθήσουμε να δώσουμε απάντηση στην ερώτηση «Ποιες ενέργειες του ανθρώπου νομίζεις ότι δημιουργούν τα παγκόσμια προβλήματα;» αλλά και στη φράση του Αντ. Σαμαράκη «Εσύ ο ίδιος τι κάνεις για ν’ αλλάξει ο κόσμος μας προς το καλύτερο;».(5)

Θα διαβάσουμε επίσης για τη σημασία  των πολιτικών κομμάτων και των ομάδων πίεσης ως κύριων οργανώσεων «μέσα από τις οποίες ο ενεργός πολίτης διευρύνει και διασφαλίζει τα θεμελιώδη δικαιώματά του» αλλά και για τον ρόλο των συνδικαλιστικών οργανώσεων και γενικότερα θα συναντήσουμε την έμφαση που δίνεται στη σημασία του ενεργού πολίτη.(6) Ακόμη θα δούμε, για την έννοια της αλλοτρίωσης, την προσέγγιση του Ζαν-Ζακ Ρουσσώ, ο οποίος θεωρεί «ότι ο άνθρωπος αλλοτριώνεται καθώς παραχωρεί τα δικαιώματα που του έδινε η φυσική του ελευθερία, όταν εντάσσεται αναγκαστικά στην κοινωνία» αλλά και την προσέγγιση του Καρλ Μαρξ «που θεωρεί υπεύθυνο για την αλλοτρίωση του σύγχρονου ανθρώπου τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής και τον απάνθρωπο χαρακτήρα του».(7)

Ανοίγοντας και πάλι το βιβλίο της τελευταίας τάξης του δημοτικού θα βρούμε και μια δραστηριότητα στην οποία προτείνεται συζήτηση ξεκινώντας από το εξής παράδειγμα: «Φανταζόμαστε πως ένας μαθητής, καθώς παίζει ποδόσφαιρο με τα παιδιά της ΣΤ΄ τάξης, πετάει με δύναμη την μπάλα και σπάει το τζάμι μιας αίθουσας. Συζητάμε τι γίνεται στη συνέχεια».(8)

Τι γίνεται στη συνέχεια; 

Το ερώτημα αυτό, που μπορεί να αφορά διάφορα κοινωνικά ζητήματα, θα μπορούσε να απευθυνθεί και στους υπόλοιπους φορείς κοινωνικοποίησης και στο σημείο αυτό θα ήταν απαραίτητη μια κοινή βάση για την ανάπτυξη των επιχειρημάτων τους.

Θεωρώντας ότι χρειάζονται πολλές ψύχραιμες φωνές που οφείλουν να απαντούν, όποτε είναι απαραίτητο, στο ερώτημα “Τι γίνεται στη συνέχεια;” και προλαβαίνοντας το αποτέλεσμα κάποιας τηλεοπτικής ή άλλης δημοσκόπησης που θα επαναπροσδιορίζει, ως ένα βαθμό, σκοπίμως ή όχι, το περιεχόμενο των κοινωνικών ρόλων και αξιών, ας πάρουμε από το πιο πάνω ράφι την κοινωνιολογία της τελευταίας τάξης του Λυκείου, σε παλιότερη έκδοση, όπου θα διαβάσουμε: «Τα Μ.Μ.Ε. διαδραματίζουν έναν θετικό κοινωνικό ρόλο, γιατί ψυχαγωγούν, ενημερώνουν και ορισμένες φορές μορφώνουν τους πολίτες. Προσφέρουν ακόμη σε μαζική κλίμακα καθορισμένα πρότυπα συμπεριφοράς και ταύτισης». Ακόμη, «Κατασκευάζουν, διαδίδουν και επιβάλλουν με επιλεκτικό τρόπο κοσμοείδωλα και κοσμοεικόνες. Απομονώνουν τους ανθρώπους για να τους επανασυνδέσουν με νέους τρόπους» και «ως ένα μεγάλο βαθμό, επαναπροσδιορίζουν το περιεχόμενο της κουλτούρας και του πολιτισμού των λαών. Συντελούν αποφασιστικά στη συντήρηση επιλεγμένων στερεοτύπων και αναπαράγουν προκαταλήψεις, στάσεις και τρόπους ζωής».(9)

Ελπίζοντας να σκεφτόμαστε πάντα τις βάσεις από τις οποίες θα ξεκινά να αναπτύσσεται κάθε διάλογος για διάφορα κοινωνικά ζητήματα με σκοπό την εξέλιξη της κοινωνίας και τη διαμόρφωση μιας καλύτερης συλλογικής πραγματικότητας και όχι μιας δικής του για τον καθένα πραγματικότητας, ας προσπαθήσουμε να περιορίσουμε τους λόγους για τους οποίους σήμερα η οικονομία κυριαρχεί επί της πολιτικής και τους οποίους μπορούμε να αναζητήσουμε στο βιβλίο της πολιτικής παιδείας. Έτσι ας θυμηθούμε ότι «οι πραγματικές αλλαγές δεν γίνονται από τους καταναλωτές αλλά από τους πολίτες»(10) και επίσης ότι «Κοινωνία είναι ένα σχετικά μεγάλο και οργανωμένο σύνολο ανθρώπων που έχει διάρκεια στο χρόνο και διακρίνεται με βάση τον πολιτισμό του».(11) 

-Όταν λέμε σύνολο ανθρώπων παιδιά; 

-Ξέρουμε κύριε…. -Δεν είμαστε μόνοι….  -Είναι και οι άλλοι…. -Τελειώσαμε κύριε;

-Μια άσκηση για το σπίτι;

«Να πραγματοποιήσετε μικρή έρευνα στο σχολείο για το βαθμό που οι συμμαθητές σας χρησιμοποιούν τα ΜΜΕ (εφημερίδες, περιοδικά, τηλεόραση, κινηματογράφο, διαδίκτυο). Μπορείτε επίσης να πραγματοποιήσετε μικρή έρευνα στα προγράμματα τηλεοπτικών καναλιών για το ποσοστό των ενημερωτικών/επιμορφωτικών εκπομπών που διαθέτουν στο εβδομαδιαίο τους πρόγραμμα».(12)

Και με αφορμή την παρακάτω ερώτηση, ας σκεφτούμε ο καθένας για την επόμενη φορά:

«Πόση ευθύνη έχουν οι τηλεθεατές-χρήστες γι’ αυτό; Σε ποιο βαθμό μπορούν να ελεγχθούν τα ΜΜΕ αποτελεσματικά, εφόσον ως επιχειρήσεις ενδιαφέρονται για το κέρδος;». (13)

(1), (2), (11), (12), (13): Κοινωνική και πολιτική αγωγή, Γ΄ Γυμνασίου, ΥΠΕΠΘ, Π.Ι.

(3), (4), (5), (8): Κοινωνική και πολιτική αγωγή, Στ’ Δημοτικού, ΥΠΕΠΘ, Π.Ι.

(6): Εισαγωγή στο δίκαιο και τους πολιτικούς θεσμούς, Β΄ Λυκείου, ΥΠΕΠΘ, Π.Ι. 

 (7), (9): Κοινωνιολογία, Γ΄ Λυκείου, ΥΠΕΠΘ, Π.Ι.

(10): Πολιτική Παιδεία, Α΄ Λυκείου, ΥΠΠΕΘ, Ι.Ε.Π.

*Οικονομολόγος Εκπαιδευτικός, Διδάκτορας του τμ. Εκπαιδευτικής και Κοινωνικής Πολιτικής του Παν. Μακεδονίας