Προσπαθώ να προλάβω τους «εθνοκάπηλους» που ψάχνουν να «τιμωρήσουν» τους «εθνομηδενιστές». Η «Συμφωνία της Ελλάδας – ΠΓΔΜ», αμοιβαία θετική για την «εμπέδωση σχέσεων καλής γειτονίας», αν ευδοκιμήσει σύμφωνα με τις προδιαγραφές της, ως προς την «αλληλουχία της διαδικασίας», προβλέπει ως «επίσημο» και «συνταγματικό» όνομα της δεύτερης τη «Δημοκρατία της Βόρειας Μακεδονίας», για «κάθε χρήση» χρησιμοποιούμενο («erga omnes»), με «ιθαγένεια» («nationality») «μακεδονική» του «πολίτη της Δημοκρατίας της Βόρειας Μακεδονίας» και «επίσημη γλώσσα» τη «μακεδονική», όπως όμως «περιγράφεται» στο άρθρο 7, §§.3 και 4 της «Συμφωνίας». Δηλαδή, οι δύο συμβαλλόμενες χώρες «αναγνωρίζουν ότι η εκατέρωθεν αντίληψή τους» ως προς τους όρους «Μακεδονία» και «Μακεδόνας» «αναφέρεται σε διαφορετικό ιστορικό πλαίσιο και πολιτιστική κληρονομιά».
Ως προς την Ελλάδα «νοείται» «όχι μόνο η περιοχή και ο πληθυσμός της βόρειας περιοχής» της, «αλλά και τα χαρακτηριστικά» τους. Ειδικότερα, «ο ελληνικός πολιτισμός, η ιστορία, η κουλτούρα και η κληρονομιά αυτής της περιοχής από την αρχαιότητα έως σήμερα». Αντίστοιχα, ως προς τη «Δημοκρατία της Βόρειας Μακεδονίας» «νοούνται» τα ίδια «χαρακτηριστικά», αλλά «διακριτώς διαφορετικά» από όσα ήδη μνημονεύθηκαν για την Ελλάδα.
Ακόμη, η «μακεδονική γλώσσα» (όπως αναγνωρίστηκε από τον ΟΗΕ το 1977) «ανήκει στην ομάδα των νότιων σλαβικών γλωσσών» και επομένως τα συναφή «χαρακτηριστικά» «δεν έχουν σχέση με τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό, την ιστορία, την κουλτούρα και την κληρονομιά της βόρειας περιοχής» της Ελλάδας. Συναφώς αντιμετωπίζεται το «καθεστώς των μνημείων» και των «εθνικών συμβόλων» ώστε να μην «αναφέρονται καθ’ οποιονδήποτε τρόπο στην αρχαία ελληνική ιστορία» και τον «πολιτισμό» της. Συνολικά, να ψηφιστεί η οικεία «τροποποίηση» του Συντάγματος και να παύσουν «οποιεσδήποτε αλυτρωτικές δηλώσεις».
Ποια, λοιπόν, αντίληψη υπονοεί μια τέτοια «Συμφωνία»; Δεν θα επικαλεστώ τον Ε. Renan ως «πατριάρχη της εθνικής ιδέας», γιατί θα με διακόψει με το «συγχωρέστε μου τη μεταφορά» («pardonnez-moi cette métaphore») ως προς το έθνος ως «ένα καθημερινό δημοψήφισμα». Τόσο πριν όσο και μετά τη διάγνωσή του ως προς το επαναλαμβανόμενο ερώτημα: «when is the nation?», κωδικοποιείται ένα ευκρινές τρισυπόστατο (και όχι δισυπόστατο) πλαίσιο συζητήσεων: «Primordialism», «Modernism», «Ethno-symbolism».
Ετσι, σύμφωνα με την «αρχεγονική εξήγηση», τα έθνη δημιουργούνται από κάποια ιδιότητα «εγγεγραμμένη στην ανθρώπινη φύση» και λειτουργούν ως ένας τύπος κοινωνικής οργάνωσης «αναγκαίος στην ανθρώπινη ύπαρξη», ενώ σύμφωνα με τη «μοντερνιστική εξήγηση» τα έθνη αποκτούν μορφή στη νεότερη εποχή και κατά την πασίγνωστη φράση του Gellner αυτά «δημιουργούν τον εθνικισμό και όχι το αντίστροφο». Η τρίτη «εξήγηση», η «εθνο-συμβολική», μολονότι αποδέχεται τον εθνικισμό ως «μοντέρνα ιδεολογία», αντιμετωπίζει τη συγκρότηση των εθνών με γνώμονα την «προ-μοντέρνα κληρονομιά».
Προφανώς οι εκπρόσωποι των τριών αυτών ομάδων προβληματισμού υποδιαιρούνται σε επιμέρους τάσεις, με ενοποιό στοιχείο των βλοσυρών θιασωτών του «Primordialism» τη θέση ότι οι «αρχέγονοι σύνδεσμοι» των εθνών απαρτίζουν την «κοινωνιο-βιολογική» τους βάση και επομένως ότι το «παρελθόν καθορίζει το παρόν»· των ανέμελων του «Modernism» τη βεβαιότητα ότι η «νέα κοινότητα του έθνους δημιουργείται ab ovo» και συνακόλουθα «το παρελθόν εξηγείται από το παρόν», ενώ των εκατέρωθεν βαλλόμενων του «Ethno-symbolism» την ανησυχία ότι τα έθνη δεν «επινοούνται», εφόσον διαθέτουν «ομφάλιο λώρο» με τις προϋπάρχουσες «πολιτιστικές πηγές» και για τούτο το «παρελθόν ζορίζει το παρόν» (βλ. το βιβλίο μου: Κόμβοι στη συζήτηση για το έθνος, 2006, 377-379, 130 για την «ethnicity» / «εθνοτικότητα» και τη «nationality» / «εθνικότητα»).
Αν επιστρέψω στη «Συμφωνία», τι επιπλέον θα μπορούσε να υπομνησθεί; Τα δύο «Μέρη» επιβεβαιώνουν το υφιστάμενο κοινό τους σύνορο ως «ισχυρό και απαραβίαστο διεθνές σύνορο». Σύντομα θα συγκροτήσουν μια «Κοινή Διεπιστημονική Επιτροπή Εμπειρογνωμόνων» για «ιστορικά, αρχαιολογικά και εκπαιδευτικά θέματα» ώστε να προκύψει «επιστημονική ερμηνεία των ιστορικών γεγονότων», με συνεπακόλουθο την αναθεώρηση των σχολικών εγχειριδίων και του «βοηθητικού σχολικού υλικού» (χάρτες, «ιστορικοί άτλαντες»). Θα ενισχύσουν τη διεύρυνση της «συνεργασίας τους στους τομείς του εναλλακτικού τουρισμού, περιλαμβανομένου του πολιτιστικού, θρησκευτικού, εκπαιδευτικού» τουρισμού.
Συναφώς, θα «βελτιώσουν την αμοιβαία πρόσβαση σε επιστημονικά και ερευνητικά ιδρύματα, αρχεία, βιβλιοθήκες». Τέλος, κάθε «διαφορά» που θα προκύπτει θα επιλύεται «αποκλειστικά με ειρηνικά μέσα σύμφωνα με τον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών». Αν μάλιστα εμφανιστεί κάποια «διαφορά» ως προς την «ερμηνεία ή την εφαρμογή της Συμφωνίας», αυτή θα υποβάλλεται στο Διεθνές Δικαστήριο, «αμοιβαία» ή «μονομερώς». Οψόμεθα…
Θα εξακολουθήσω τάχα να χορεύω το «Αρχοντόπουλο» και να μνημονεύω τη «γιαγιά» μας Βασιλική που δίδαξε ως δασκάλα στα Μπιτόλια, στις αρχές του 20ού αιώνα; Σε κάθε περίπτωση να μη συμβάλλουμε στη μετατροπή του «δικαιώματος στη διαφορά» σε «περιχαράκωση στη διαφορά». Οσο για τον Renan, στην ίδια διάλεξή του πιθανολογούσε (1882) ότι τα περισσότερα «έθνη» της ευρωπαϊκής ηπείρου θα ενταχθούν σε «Ευρωπαϊκή Συνομοσπονδία».
* ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας του Παν/μίου Ιωαννίνων
