Ποτέ άλλοτε ο άνθρωπος δεν πάλεψε τόσο συνειδητά, έντονα και θεσμικά -μέσα από παγκόσμιους οργανισμούς και καταστατικούς χάρτες ανθρωπίνων δικαιωμάτων- για να χάσει τελικά αυτό ακριβώς που με τόσο σθένος επεδίωκε να κερδίσει: την προσωπική του ελευθερία. Κι εδώ έχουμε για μια ακόμη φορά ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της εγγενούς αντιφατικότητας των πραγμάτων και της εξέλιξης της ανθρώπινης ιστορίας.
Εγκλωβισμένος ο σύγχρονος άνθρωπος μεταξύ δύο άκρων, που και τα δύο του στερούν την ελευθερία και την αυτονομία του, άλλοτε συνειδητοποιεί την τραγική του αυτή κατάσταση, που ο ίδιος έχει επιτρέψει να επιβληθεί στη ζωή του, και άλλοτε, εντελώς αποπροσανατολισμένος και χειραγωγημένος, δεν είναι σε θέση να αναγνωρίσει την ανελεύθερη και πλήρως επιτηρούμενη και ελεγχόμενη κατάντια του, πράγμα που είναι ακόμη πιο τραγικό και ανέλπιδο.
Και δεν αναφέρομαι βέβαια εδώ -δεν είναι αυτό το θέμα μου- στη νευροφυσιολογικά και κοινωνιοβιολογικά, κατά ορισμένους ή και πολλούς, εδραιωμένη άποψη που θεωρεί την ελεύθερη βούληση ανύπαρκτη, μια καθαρή ψευδαίσθηση (σχετικώς, βλ., για παράδειγμα, Sam Harris, «Ανελεύθερη βούληση», Πρόλογος – μετάφραση Δημήτρης Τσιλιμάγκος, Κέδρος, Αθήνα 2015).
Αναφέρομαι πολύ περισσότερο στο χάσιμο της ανθρώπινης ελευθερίας, της ανθρώπινης, αλλά και της εθνικής ακόμη, ιδιοπροσωπίας μέσα στον απρόσωπο χυλό, στην οργανωμένη και επιτηρούμενη μαζοποίηση του ανθρώπου που επιχειρείται στην παγκοσμιοποιημένη καταναλωτική κοινωνία, από την μια πλευρά, και στην ελευθεριακή (libertarian) άποψη, από την άλλη, που ενώ, όπως διατείνεται, επιθυμεί μια κοινωνία ελεύθερων και αυτόνομων ανθρώπων και προτάσσει τον ατομικισμό, εγκλωβίζει τελικά τα άτομα μέσα σε ένα περίτεχνα στημένο σκηνικό μιας κοινωνικοπολιτικά, εικονικά και καταναλωτικά εδραιωμένης ανελευθερίας, που διατηρεί ωστόσο, έστω και αδιάγνωστα τις περισσότερες φορές -και εδώ είναι η μεγάλη τέχνη και πανουργία του συστήματος- τα χαρακτηριστικά μιας ψευδαίσθησης ή ακόμη και παραίσθησης ελευθερίας.
Οι χίπηδες της δεκαετίας του 1960, με την αχαλίνωτη αίσθηση ελευθερίας, ποτέ δεν θα μπορούσαν να φαντασθούν ότι το σύστημα θα έβρισκε τον δρόμο για την περίτεχνη, αγοραία εκμετάλλευση της ανθρώπινης ελευθερίας, με τον έναν ή με τον άλλον τρόπο, και για τη μελλοντική εμφάνιση άλλων, πολύ πιο «προηγμένων» παραισθησιογόνων της.
*Καθηγητής Φιλοσοφίας της Τεχνοεπιστήμης στο Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών του ΠΤΔΕ του ΑΠΘ
