Στις 18 Απριλίου 1951, οι υπουργοί της Δυτικής Γερμανίας, της Ιταλίας, της Γαλλίας και των τριών χωρών της Μπενελούξ υπέγραφαν τη Συνθήκη του Παρισιού (ΕΚΑΧ) με ισχύ πενήντα χρόνια. Η Συνθήκη ΕΚΑΧ (γνωστή και ως Σχέδιο Σούμαν) έληξε στις 23 Ιουλίου 2002. Η Συνθήκη ήταν στην καρδιά μια γαλλο-γερμανικής συμφωνίας για τη διαχείριση της παραγωγής άνθρακα και χάλυβα.
Η φυσική μορφή του Σχεδίου ήταν πλούσια και συμβολική. Στα απομνημονεύματά του, ο Ζαν Μονέ περιγράφει ένα έγγραφο τυπωμένο στη Γαλλία, σε ολλανδικό χαρτί, με γερμανικό μελάνι, βιβλιοδετημένο από το Βέλγιο και το Λουξεμβούργο και διακοσμημένο με έναν σελιδοδείκτη υφασμένο από ιταλικό μετάξι. Αυτό που δεν λέει ο Μονέ είναι ότι, επειδή οι διαπραγματεύσεις ήταν τόσο μανιώδεις, το φύλλο χαρτιού που πραγματικά υπέγραψαν οι υπουργοί είχε παραμείνει κενό.1
Ομως το άδειο σε κείμενο Σχέδιο Σούμαν, παρά την ιστορική αντίφαση που έκλεινε μέσα του της θεωρίας του νεο-λειτουργισμού του Ε. Χάας που αναπτύχθηκε τη δεκαετία του 1950, είναι η πρώτη μεγάλη αφήγηση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Η περιφερειακή ολοκλήρωση του Χάας, που υλοποιούσε η προσέγγιση του Μονέ για την ευρωπαϊκή ενοποίηση, αποσκοπούσε στην ενσωμάτωση μεμονωμένων οικονομικών τομέων, με την ελπίδα να επιτευχθούν δευτερογενείς επιδράσεις σε μια προοπτική να ξεπεραστεί το εθνικό κράτος.
Ο πυρήνας της νεο-λειτουργικότητας είναι η χρήση της έννοιας της «μεταβίβασης». Στη διαδικασία «μεταβίβασης», μια αρχική απόφαση των κυβερνήσεων να θέσουν έναν συγκεκριμένο τομέα υπό την εξουσία κεντρικών θεσμικών οργάνων δημιουργεί πιέσεις για την επέκταση της εξουσίας των θεσμικών οργάνων σε γειτονικούς τομείς πολιτικής. Αυτή η θεώρηση σήμαινε ότι η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση έχει μια εσωτερική αυτοσυντηρούμενη δυναμική: η «μεταβίβαση» θα προκαλεί διαρκώς την πολιτική δυναμική που θα οδηγεί σε μεγαλύτερη ενοποίηση.
Πόσο ιστορικά ευάλωτη ήταν αυτή η θέση αποδεικνύεται από το γεγονός ότι ο ίδιος ο Χάας αποκήρυξε τη θεωρία του μετά την πολιτική του Ντε Γκολ της «αδειανής καρέκλας» που εμπόδισε τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Κοινότητας. Με τη Συμφωνία του Λονδίνου (1948) και ενώ οι νικητές έχουν καταλάβει τη Γερμανία, αποφασίστηκε η Διεθνής Αρχή για το Ρουρ να ελέγχει τη γερμανική βιομηχανία. Ομως από το 1949 ήταν πλέον καθαρό ότι η Αμερική ήθελε να δημιουργήσει ένα ανεξάρτητο εθνικό γερμανικό κράτος. Ο Σούμαν απαντάει με τη δημιουργία της ΕΚΑΧ, που έθετε τα κοιτάσματα υπό έλεγχο.
Ο φόβος για την έλλειψη άνθρακα και σιδήρου από τα κοιτάσματα στον γαλλικό Βορρά/Πα-ντε-Καλέ αναγκάζουν τους Γάλλους σοσιαλιστές να υποστηρίξουν το Σχέδιο Σούμαν, ενώ οι Γερμανοί σοσιαλιστές του SPD βλέποντας την ενισχυμένη δύναμη των κομμουνιστών στα ορυχεία του Ρουρ αναγκάζονται να αντιταχθούν στη Συνθήκη για να μη δώσουν έδαφος για περαιτέρω ενίσχυση των κομμουνιστών2 – μια διαφωνία που υπονόμευσε τις διεθνικές προσπάθειες για την ανοικοδόμηση του σοσιαλιστικού διεθνισμού μέσω της διακρατικής συνεργασίας για την ευρωπαϊκή ανασυγκρότηση μετά τον πόλεμο. Αυτή η αφήγηση σε όλη την ιστορική της δυναμική πιέζει να μείνουν οι σελίδες της Συνθήκης λευκές.
Ομως στα μέσα της δεκαετίας του 1960, ο διακυβερνητισμός του Στάνλεϊ Χόφμαν έφτιαξε μια νέα ανθεκτική γέφυρα πολιτικής στην ευρωπαϊκή πορεία. Οι εθνικές κυβερνήσεις θα ελέγχουν το επίπεδο και την ταχύτητα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.
Η θεωρία πρότεινε τη Λογική της Διαφορετικότητας, η οποία όρισε τα όρια στον βαθμό που η διαδικασία «μεταβίβασης» μπορεί να περιορίσει την ελευθερία δράσης των κυβερνήσεων… η λογική της πολυμορφίας συνεπάγεται ότι σε ζωτικά ζητήματα οι απώλειες δεν αντισταθμίζονται από κέρδη σε άλλα ζητήματα.3 Ποιος θυμάται αυτό το σκέλος της διακυβερνητικής;
Ο διακυβερνητισμός έμεινε σταθερά στο πλάι αποκλειστικά της γερμανικής συνταγής για την Ε.Ε. των πολλών ταχυτήτων. Εφτιαξε την επιλεκτική φωνή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής απέναντι στα γεγονότα που ξεχειλίζουν από φωνές για ευημερία και δικαιοσύνη και στην πρόσφατη σιωπή για τους εκατοντάδες πολίτες-θύματα της αγριότητας των καταδικασμένων ηγεσιών της ρουμανικής κυβέρνησης για τη σχέση τους με τη διαφθορά που βρήκαν σύμμαχο τον δικηγόρο του Τραμπ (επιστολή του Ρ. Τζουλιάνι). Εφτιαξε τη φωνή του Σαλβίνι, όταν πρόσφατα, υπό την άρια «Νessun Dorma» («Κανείς δεν θα κοιμηθεί»), κρατώντας το κομποσκοίνι του, υπόσχεται στους χιλιάδες υποστηρικτές του να γκρεμίσει τα τείχη των Βρυξελλών.
Αυτό είναι τώρα το όχημα για τη σκοτεινή πλευρά της ηττημένης Ευρώπης. Οι πρόσφυγες και οι μετανάστες. Στήνουν τους νέους διαχωρισμούς για τους λαούς. Τα νέα διλήμματα. Το νέο μίσος, για να φαίνεται ο δικός τους λόγος καθαρός και αθώος. Οι «δημοκρατικές» δυνάμεις ενάντια στο μέτωπο του Ορμπαν, του Σαλβίνι και των Γερμανών ρατσιστών. Κρύβουν έτσι τις άγραφες σελίδες της ιστορίας της ευρωπαϊκής ενοποίησης. Τις δικές τους σελίδες του κυνισμού και της εκμετάλλευσης.
- (1) Essay: Between the borders (https://www.economist.com/news/essays/europe)
- (2) https://www.cambridge.org/core/journals/international-review-of-social-history/article/workers-politics-the-communist-challenge-and-the-schuman-plan-a-comparative-history-of-the-french-socialist-and-german-social-democratic-parties-and-the-first-treaty-for-european-integration/2E38A1B9A2695DD721855BAAE690472E/core-reader
- (3) Hoffmann, S., Obstinate or obsolete? The fate of the nation-state and the case of Western Europe, «Daedalus», Vol. 95, No. 3, 1966, pp. 862-915 (p. 882).
*πολιτική επιστήμονας, δρ Επιστήμης της Πληροφορίας
