Περί τα μέσα του 19ου αιώνα η Ευρώπη αποκτά αυτό το οποίο λέμε Σύνταγμα με τη σύγχρονη έννοιά του και θεμελιώνεται η «θεωρία του συνταγματισμού ή συνταγματικού κράτους».
Η πορεία από τα «συμβατικά» συνταγματικά κείμενα της αστικής τάξης με τον μονάρχη στην Αγγλία, όπου κυριαρχούσε η κατοχύρωση δικαιωμάτων ατομικής και οικονομικής ελευθερίας, προς τη Γαλλική Eπανάσταση, όπου εισέρχονται στο ιστορικό προσκήνιο και άλλες κοινωνικές τάξεις των πόλεων και της υπαίθρου, συνέβαλε στην ωριμότητα και τη ρυθμιστική διεύρυνση των σύγχρονων Συνταγμάτων, τα οποία θα περιλάβουν έναν ευρύτερο κατάλογο αξιών και δικαιωμάτων.
Εννοιες όπως ατομικά δικαιώματα, δημοκρατική διαδικασία, λαϊκή κυριαρχία, διάκριση των εξουσιών, κράτος δικαίου και συντακτική εξουσία αποτελούν πλέον αναφαίρετο ρυθμιστικό πεδίο κάθε Συντάγματος.
Κάθε συνταγματικό κείμενο εμπερικλείει δύο σπουδαίες λειτουργίες. Ειδικότερα, ένα Σύνταγμα περιλαμβάνει πρωτίστως μια κοινωνιολογική λειτουργία, η οποία δημιουργεί συνθήκες ομαλότητας στις κοινωνικές σχέσεις και εμπεδώνει σταθερότητα και διάρκεια στους θεσμούς, οργανώνοντας το σύνολο της έννομης τάξης από την κορυφή μέχρι τη βάση, ενώ το ίδιο ίσταται στην κορυφή.
Παραλλήλως, ένα Σύνταγμα συγκροτεί μια πολυεπίπεδη πολιτική λειτουργία. Το Σύνταγμα επιτελεί μια δημοκρατική συμβολική λειτουργία, δηλαδή δημιουργεί μια τεχνική πολιτικής ελευθερίας, η οποία στηρίζεται αφενός στη διαδικασία συμμετοχής του λαού στις αποφάσεις και τη λειτουργία του πολιτικού συστήματος και αφετέρου στην προστασία των ατομικών δικαιωμάτων απέναντι στην κρατική εξουσία. Εν συνεχεία, το Σύνταγμα αποτυπώνει πάντοτε έναν συμβολισμό της εποχής που το γέννησε.
Ιστορικά και θεσμικά το Σύνταγμα έχει μείνει στη συνείδηση των πολιτών ως το Σύνταγμα της δημοκρατικής διαδικασίας και ελευθερίας. Μπορεί και ολοκληρωτικά καθεστώτα να χρησιμοποίησαν τον όρο «Σύνταγμα», αλλά δεν καθιερώθηκε με αυτά τα χαρακτηριστικά το Σύνταγμα στη συνείδηση των πολιτών.
Το ουσιαστικό πολιτικό χαρακτηριστικό του κάθε Συντάγματος δεν συνίσταται στην ιδιοποίησή του εν είδει προσχήματος από μια ολοκληρωτική εξουσία, αλλά στο γεγονός ότι ένα πραγματικά δημοκρατικό Σύνταγμα το επικαλείται ο πολίτης, ακόμη και αυτός ο οποίος δεν γνωρίζει το περιεχόμενό του. Το επικαλείται ως σύμβολο απελευθέρωσης και πολιτικής χειραφέτησης.
Στη μετεμφυλιακή Ελλάδα (1950-1974) το σύμπλεγμα ξένος παράγοντας, ανάκτορα, κόμματα της Δεξιάς και οικονομική ολιγαρχία, με έναν ομολογουμένως απαράμιλλο σχεδιασμό, προχώρησε και θεμελίωσε τον διχασμό της κοινωνίας σε δύο παρατάξεις, τους «νικητές» και τους «ηττημένους» του Εμφυλίου.
Ο διχασμός αυτός υπονόμευσε το Σύνταγμα του 1952 (μεταπολεμικός ελληνικός συνταγματισμός), ακύρωσε την όποια κοινωνιολογική και πολιτική-δημοκρατική λειτουργία του, δηλητηρίασε την πολιτική ομαλότητα, καθιέρωσε στον πολιτικό διάλογο αντικομμουνιστικά και ψυχροπολεμικά θέσφατα, θεμελίωσε στη συνείδηση των πολιτών το ισχύον τότε Σύνταγμα ως πρόσχημα απόπειρας επιβολής οιονεί ολοκληρωτικής εξουσίας, ακύρωσε κάθε προσπάθεια ειρήνευσης και συμφιλίωσης και διευκόλυνε τις παρακρατικές δραστηριότητες ομάδων αλλά και επίορκων στρατιωτικών και δικαστών.
Ο διχασμός αυτός άνοιξε τελικά διάπλατα τον δρόμο για τη σοβαρότερη συνταγματική και πολιτειακή κρίση πριν από το 1967 (αποστασία 1965, δηλαδή εξαναγκασμός του Γεωργίου Παπανδρέου σε παραίτηση και διάσπαση της Ενώσεως Κέντρου) και την επέλαση των τεθωρακισμένων τη ζοφερή νύχτα της 21ης Απριλίου 1967.
Σήμερα, με αφορμή την ιστορική πράγματι Συμφωνία των Πρεσπών, κάποιος ξένος παράγοντας (νέος εξ Ανατολών;), τα κόμματα της Δεξιάς και της άκρας Δεξιάς και οι χρήσιμοι ηλίθιοι πάντοτε ως σύμμαχοι και ένα μεταμοντέρνο ολιγαρχικό σύμπλεγμα εφοπλισμού – επιχειρηματικότητας – ποδοσφαίρου – ΜΜΕ, επιχειρούν και πάλι, με συγκεκριμένο σχεδιασμό οπωσδήποτε, να προχωρήσουν και να θεμελιώσουν τον διχασμό της κοινωνίας σε δύο παρατάξεις, τους «πατριώτες» και τους «ενδοτικούς» ή «εθνομηδενιστές».
Διακύβευμα εκ νέου το συνταγματικό κράτος, αυτή τη φορά της μεταπολίτευσης του 1974, η πολιτική ομαλότητα και η εκλεγμένη κυβέρνηση, της οποίας ζητείται επιμόνως, με το πρόσχημα πρόωρων εκλογών, η ανατροπή.
Δημοκρατικός συναγερμός και μέτωπο προοδευτικών κομμάτων και λαϊκών δυνάμεων ως προληπτική τακτική παρεμπόδισης των όποιων οδυνηρών για τις ελευθερίες και τα δικαιώματα των πολιτών και για το πολιτικό σύστημα εξελίξεων, η μόνη λύση.
* ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αιγαίου
