Ζητήματα εσωτερικής ελευθερίας

epiktitos-vivlio.jpg

Επίκτητος  Η Ελευθερία, Μετάφραση: Θάνος Σαμαρτζής, Δώμα, 2017, σελ. 104. Επίκτητος Η Ελευθερία, Μετάφραση: Θάνος Σαμαρτζής, Δώμα, 2017, σελ. 104.

«Απ’ όλους τους λαούς της Ευρώπης, οι Ελληνες ίσως να έχουν τη φτωχότερη σχέση με την αρχαιότητα. Υπάρχει ένας τοίχος που εμποδίζει την ψυχική επαφή, κι ο τοίχος αυτός είναι η νεοελληνική παιδεία. Οι Ελληνες τη σέβονται την αρχαιότητα, αλλά δεν την αγαπούν. Δεν την αγαπούν, αλλά ούτε και την αντιπαθούν. Δεν έχουν κανένα γνήσιο συναίσθημα απέναντί της. Η αρχαιότητα βρίσκεται γι’ αυτούς σε μια μυστική ζώνη, απρόσιτη, ιερή, δηλαδή τελικά αδιάφορη… Το πρόβλημα με την αρχαιότητα κατά βάση γεννιέται από μια αίσθηση υποχρέωσης κι ευγνωμοσύνης που θεωρούμε ότι έχουμε απέναντί της, επειδή είμαστε Ελληνες... Ομως η αγάπη δεν γεννιέται από υποχρέωση. Κι επειδή το ξέρουμε ότι δεν την αγαπάμε, μολονότι θα έπρεπε, αισθανόμαστε τελικά ντροπή. Η στάση των Ελλήνων απέναντι στην αρχαιότητα είναι μια στάση δουλική. Θα ήταν απελευθερωτικό, ωστόσο, να συνειδητοποιήσουμε ότι, ευτυχώς, η αρχαιότητα δεν μας χρειάζεται, ότι δεν μας έχει ανάγκη».

Το απόσπασμα είναι από συνέντευξη του Θάνου Σαμαρτζή, μεταφραστή της Ελευθερίας του Επίκτητου. Το μικρό βιβλίο είναι ο πρώτος τίτλος του νέου εκδοτικού οίκου Δώμα, κυκλοφόρησε το καλοκαίρι και είχε ιδιαίτερα καλή υποδοχή από το κοινό και από την κριτική.

Η επιλογή του τίτλου είναι ενδεικτική των προθέσεων των εκδοτών του Δώματος. Βιβλία σαν την Ελευθερία, μεταφρασμένα σωστά σε μια χυμώδη καθημερινή γλώσσα, χωρίς περισπούδαστα σχόλια και χωρίς το φόβητρο του αρχαίου κειμένου στην αριστερή σελίδα, μπορούν, μέσα από την απόλαυση που θα μας προσφέρουν, να μας κάνουν να δούμε με άλλο μάτι την ελληνική αρχαιότητα.

Να την αγαπήσουμε, βεβαίως, είναι μάλλον δύσκολο. Δεν μπορείς να αγαπήσεις αυτό που φοβάσαι και αγνοείς. Θα ήταν όμως ένα πρώτο βήμα για να δούμε ότι υπάρχουν πλευρές της αρχαιότητας προσιτές και γοητευτικές, χωρίς να είναι απλοϊκές.

Ο Επίκτητος προσφέρεται για μια τέτοια ανάγνωση. Εζησε στα όρια ανάμεσα στον 1ο και τον 2ο αιώνα μ.Χ. Ως φιλόσοφος ανήκει στη νεώτερη Στοά, μαζί με τον Σενέκα και τον Μάρκο Αυρήλιο, και σίγουρα συνέβαλε στο να γίνει ο στωικισμός η πιο δημοφιλής φιλοσοφική σχολή της αρχαιότητας, κατά την εποχή της μέγιστης ακμής της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας.

Στους Στωικούς αυτής της περιόδου, η ηθική έχει υπερκεράσει τους άλλους δύο τομείς της φιλοσοφίας, τη λογική και τη φυσική.

Ο Επίκτητος εξακολουθεί να έχει εμπιστοσύνη στη λογικότητα του ανθρώπου και προπαγανδίζει και αυτός, όπως οι παλαιότεροι Στωικοί, μια ζωή εναρμονισμένη με τη φύση.

Η γνώση όμως του λόγου και της φύσης υποτάσσεται στον υπέρτερο σκοπό της καλής ζωής. Με την ίδια έννοια, η θεωρητική γνώση, ακόμη και η ηθική γνώση, έχει νόημα μόνο όταν εφαρμόζεται στην πράξη: η φιλοσοφία είναι πάνω απ’ όλα «τέχνη του βίου», επιμέλεια και βελτίωση του εαυτού. Γι’ αυτό και στηρίζεται σε ένα σύνολο ασκήσεων, στις οποίες εντάσσονται και οι γνώσεις, που προετοιμάζουν τον φιλόσοφο για τη σωστή ζωή.

Είναι χαρακτηριστικό ότι οι ήρωες του Επίκτητου στην Ελευθερία δεν είναι οι ιδρυτές του Στωικισμού (ο Ζήνων, ο Κλεάνθης και ο Χρύσιππος), αλλά ο Σωκράτης και ο Διογένης ο κυνικός – αυτοί ακριβώς που οφείλουν τη φήμη τους όχι στα γραπτά που άφησαν, αλλά στη ζωή που έζησαν.

Ακόμη πιο ενδιαφέρον, και προκλητικό για εμάς, είναι ότι ο Επίκτητος δεν απευθύνεται στον αφοσιωμένο «επαγγελματία» φιλόσοφο, αλλά στον κάθε άνθρωπο, λαμβάνοντας τα μηνύματα των καιρών.

Γεννημένος δούλος ο ίδιος, και μάλιστα από γονείς δούλους, είχε την τύχη να ζήσει σε μια εποχή που δεν απαγόρευε στους δούλους τη μάθηση (ενόσω ακόμη ήταν δούλος, σπούδασε στη Ρώμη δίπλα στον Μουσώνιο Ρούφο) ούτε την ελπίδα της απελευθέρωσης (απελευθερώθηκε όντως, για να ιδρύσει τη δική του Σχολή στην Ηπειρο).

Μια γενιά αργότερα τη διδασκαλία και το πνεύμα του δούλου Επίκτητου θα συνεχίσει ο ίδιος ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Μάρκος Αυρήλιος.

Ηταν ο Επίκτητος Ελληνας; Γεννημένος στην Ιεράπολη της Φρυγίας (το σημερινό Παμούκαλε της Μικράς Ασίας), από γονείς δούλους, ίσως να ήταν, ίσως όμως και να μην ήταν, ελληνικής καταγωγής.

Το σημαντικό όμως είναι ότι κανέναν δεν ενδιαφέρει αυτό το ερώτημα. Αυτό που έχει σημασία είναι ότι ο Επίκτητος έγραψε ελληνικά, και μάλιστα πολύ καλά ελληνικά, και με το έργο του προώθησε την ελληνική φιλοσοφία και παιδεία.

Κανείς δεν θα πρόσεχε πλέον το χρώμα του δέρματος του Επίκτητου, όπως δεν έμεινε στο σκούρο δέρμα του Πορφύριου ή του Πλωτίνου, ή στη ρωμαϊκή καταγωγή του Μάρκου Αυρήλιου.

Η περίοδος της pax romana είναι εποχή παγκοσμιοποίησης, και, για τους φιλοσόφους τουλάχιστον, η έμφαση στην εθνικότητα, στη φυλετική καταγωγή, στη μητρική γλώσσα αλλά και στον πλούτο και την κοινωνική θέση, είναι ξεπερασμένη.

Ολα αυτά τα γνωρίσματα δεν είναι για τον Επίκτητο πραγματικά δικά μας. Ή, ακριβέστερα, ακόμη κι αν είναι δικά μας, δεν είναι υπό τον έλεγχο και την εξουσία μας.

Οπως άλλωστε ούτε και το ίδιο το σώμα μας, η υγεία μας, ο θάνατός μας, τα παιδιά μας, οι φίλοι μας. Ελευθερία λοιπόν για τον Επίκτητο είναι η απαλλαγή από κάθε δέσμευση σε πράγματα, άτομα και καταστάσεις που δεν ελέγχουμε.

Αν εκλείψουν αυτές οι δεσμεύσεις, θα εκλείψουν και οι «λαχτάρες» και οι απογοητεύσεις που τις συνοδεύουν, οι περιττές ανησυχίες και οι κίνδυνοι, η στεναχώρια που νιώθουμε. Τότε ο άνθρωπος παύει να είναι δούλος και γίνεται ελεύθερος.

Τι του μένει όμως τότε, τι είναι αυτό που ελέγχει, τι είναι πραγματικά δικό του;

Δικές του είναι οι γνώσεις και οι αντιλήψεις του, η λογική του, η αδιαφορία για τον θάνατο, η πίστη στον Θεό. Επιθυμία θα έχει μόνο για τα δικά του πράγματα και ηδονή θα αντλεί μόνο από αυτά. Η σύγκλιση με τον ανερχόμενο χριστιανισμό είναι, νομίζω, εμφανής.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας

Μέλος της
ΕΝΕΔ