Τραγούδια για την αντίσταση και την ελευθερία

«Ξυπνήστε, Κυρ Παντελήδες». Οι τίτλοι δύο μεγάλων τραγουδιών του Πάνου Τζαβέλλα, που έχουν αφήσει το στίγμα τους στην ελληνική μουσική, έχουν περάσει στον δημόσιο λόγο και παραμένουν επίκαιρα εδώ και τέσσερις δεκαετίες, γίνονται ένας για το cd με γνωστά αλλά και ανέκδοτα κομμάτια του, το οποίο προσφέρει η σήμερα «Εφ.Συν. – Σαββατοκύριακο» στους αναγνώστες της, δέκα χρόνια από τον θάνατο του ευαίσθητου και ασυμβίβαστου τραγουδοποιού.

Τραγούδια για την αντίσταση και την ελευθερία συνεχίζει να μας χαρίζει ο Τζαβέλλας από το αντάρτικο λημέρι του στη γειτονιά των αγγέλων. Τα έζησε ως αντάρτης με τον ΕΛΑΣ και τον Δημοκρατικό Στρατό, τα κατέγραψε μέσα στη φυλακή, τα ανέστησε μεταφέροντάς τα στις νεότερες γενιές.

Στο σημείωμα του ιστορικού δίσκου του 1975 με ζωντανή ηχογράφηση από τη «Λήδρα», περιέγραφε τη διαχρονική εξάρτηση της Ελλάδας από τον ξένο παράγοντα ως μία κόκκινη κλωστή που διαπερνά τη σύγχρονη Ιστορία της χώρας και τόνιζε τη λαχτάρα του λαού για ανεξαρτησία και την ανάγκη του να καταφύγει στη μουσική.

Και σε αυτό το νέο άλμπουμ έχουμε την ευκαιρία να ακούσουμε αντάρτικα με τη φωνή του, αλλά και τα ακυκλοφόρητα «Τηλεόραση» και «Πρόβατα», όπως και άλλα, αφιερωμένα στους αγωνιστές που έχασαν τη ζωή τους. «Ηρθε στο σπίτι μου η Ειρήνη/ κι η ματωμένη μας πορεία/ μια ξεχασμένη ιστορία/ κι οι φίλοι μας κάτω απ’ το χώμα/ με το παράπονο στο στόμα» γράφει στο «Η Ειρήνη η εγκόσμια».

Ο Τζαβέλλας είχε καταδικαστεί τρεις φορές σε θάνατο και είχε ζήσει τρία χρόνια στη Σοβιετική Ενωση για θεραπεία από ασθένεια που υπέστη στις φυλακές. Συνολικά 16 χρόνια από τη ζωή του είχε περάσει στη φυλακή επί Εμφυλίου και επί χούντας. Το 1971 αποφυλακίστηκε με τη διάταξη «περί ανηκέστου βλάβης».

«Ηταν ένας άνθρωπος που πέρασε μέσα από τη φωτιά. Παρόλο που αρρώστησε με καρκίνο στο στομάχι, μέχρι τελευταία στιγμή έτρεχε. Θα τον έβλεπες με τις πατερίτσες του στις συγκεντρώσεις του Συνασπισμού. Δεν σταμάτησε ποτέ. Και δεν πουλήθηκε ποτέ. Δύο φορές τού είχε προτείνει ο Ανδρέας Παπανδρέου να τον κάνει βουλευτή Κοζάνης και δεν δέχτηκε. Χιλιάδες αγωνιστές, όχι μόνο ο Πάνος, δεν εξαργύρωσαν τίποτα» μας λέει η Νατάσα Παπαδοπούλου-Τζαβέλλα, σύντροφός του για 38 χρόνια – γνωρίστηκαν το 1971 μέσω του Κώστα Μανταίου, συγκρατούμενού του στον Κορυδαλλό.

«Οταν τον έπιασαν στην Κοζάνη, τον γύρναγαν μέσα στην πλατεία και τον έφτυναν σαν προδότη. Οταν τραυματίστηκε προτίμησαν να μη βγάλουν τη σφαίρα από το πόδι του, αλλά να του το κόψουν» σημειώνει η Νατάσα. «Ο,τι έγραψα το ’γραψα ασθμαίνοντας γιατί με βαραίνουν οι μνήμες. Σπαράγματα μόνο είναι ό,τι θα διαβάσεις… Σπαράγματα λόγου από έναν άνθρωπο που στάθηκε όρθιος, άντεξε την ερημιά και την οδύνη με μόνο αποκούμπι –μπάλσαμο για την ψυχή μου,– την ποίηση και το τραγούδι […]. Γράφω αυθόρμητα για να ξεφύγω από τους εφιάλτες που έζησα» είχε πει ο Πάνος σε συνέντευξή του στην «Αυγή».

Ο ίδιος εμπνεόταν επίσης από ηρωικές μορφές, όπως ο Αλιέντε και ο Μαντέλα. Τα ονόματά τους έχουν δύο από τα τελευταία τραγούδια του, τα οποία θα έχουμε την ευκαιρία να ακούσουμε στο «Ξυπνήστε, Κυρ Παντελήδες», μαζί με ακόμα δύο για δύο καλλιτέχνες που θαύμαζε πολύ: τον συμπατριώτη του Νικόλα Ασιμο, μετά τον θάνατο του οποίου έγραψε το «Ο προφήτης των Εξαρχείων», και τον Στέλιο Καζαντζίδη, με τον οποίο είχαν προγραμματίσει να ερμηνεύσει κομμάτια του, αλλά δεν πρόλαβε.

Ο Τζαβέλλας, άλλωστε, που στα μικρά του χρόνια γαλουχήθηκε με δημοτικά και κλέφτικα, που στο σπίτι του πριν από πενήντα χρόνια έβρισκες πομπίνες με τζαζ μουσική και μπλουζ, ήταν λάτρης και του ρεμπέτικου, το οποίο είχε μελετήσει μέσα στη φυλακή, και του λαϊκού τραγουδιού – χαρακτηριστικό δείγμα της αγάπης του αποτελεί άλλωστε ο δίσκος του «Θρήνοι κι αναστάσιμα» με την Καίτη Γκρέυ το 1983. Ο ίδιος το 1975, όταν τελείωνε το πρόγραμμά του στην Πλάκα, πήγαινε στα «Χρυσά Κλειδιά» για να ακούσει τη Γιώτα Γιάννα, με την οποία είχαν αλληλοεκτίμηση και φιλική σχέση. Εκείνη και 11 ακόμα καλλιτέχνες θα τραγουδήσουν στο αφιέρωμα στη μνήμη του στη μουσική σκηνή «Σφίγγα», την Τετάρτη 30 Ιανουαρίου. Συμμετέχουν οι Λαυρέντης Μαχαιρίτσας, Γιάννης Ζουγανέλης, Νατάσσα Μποφίλιου, Καλλιόπη Βέττα, Λάκης Χαλκιάς, Πάνος Μπούσαλης, Ηλίας Λογοθέτης, Νίκος Μποφίλιος, Σταύρος Ξένος, Νατάσα Παπαδόπουλου-Τζαβέλλα και Νίκος Λόλης.