Οταν η ιστορία συναντάει τη λογοτεχνία

ivan_jablonka_2.jpg

Ιvan Jablonka «Η ιστορία είναι μια σύγχρονη λογοτεχνία» Μανιφέστο για τις κοινωνικές επιστήμες Μετάφραση: Ρίκα Μπενβενίστε Πόλις, 2017 Σελ. 407

Στις απαρχές της γραμματολογικής παράδοσης, η διαφορά μεταξύ της ιστορίας και της λογοτεχνίας ήταν δυσδιάκριτη ακόμα και για τους ίδιους τους συγγραφείς τους. Σταδιακά όμως άρχισαν να συγκροτούνται οι διαφορές τους και οι διαιρετικές τομές και να παραμένει ως μόνη κοινή σταθερά τους η αφήγηση. H αφήγηση και η ερμηνεία του πραγματικού για την ιστορία και η αφήγηση-σχόλιο και ανακατασκευή του πραγματικού για τη λογοτεχνία. Οι διαφορές βέβαια εκδηλώθηκαν και εδραιώθηκαν και στους τρόπους της αφήγησης.

Από τη μια ήταν και είναι οι τρόποι και το ύφος της λογοτεχνίας και από την άλλη η «επιστημονική», ξερή και ψυχρή συχνά αναφορά γεγονότων και συμβάντων, χωρίς καμιά γλωσσική και υφολογική ποικιλότητα και ευλυγισία.

Ο πολωνοεβραϊκής καταγωγής Γάλλος ιστορικός αλλά και μυθιστοριογράφος Ivan Jablonka (Γαλλία, 1973), στο βιβλίο του με τον τίτλο «Η ιστορία είναι μια σύγχρονη λογοτεχνία» και υπότιτλο «Μανιφέστο για τις κοινωνικές επιστήμες», αναστοχάζεται τη διαδικασία της συγκρότησης της ιστορίας ως αυτόνομης επιστήμης και τη σχέση της με τη λογοτεχνία και προτείνει την επαναπροσέγγιση των δύο αυτών γραμματολογικών ειδών.

Οχι όμως με την υποταγή του ενός στο άλλο και την υποκατάσταση της ιστορίας από την μυθοπλασία, αλλά με την πρόσληψη και την εισαγωγή λογοτεχνικών αφηγηματικών και γλωσσικών μεθόδων και τρόπων. Για να συγκροτήσει την προβληματική του αυτή, ο Jablonka διέρχεται σχεδόν όλη τη διαδρομή της ιστορίας στο γραμματολογικό και επιστημονικό πεδίο.

Ξεκινά με την πρώτη και δυσδιάκριτη εμφάνιση της ιστορίας στους αρχαιοελληνικούς και ρωμαϊκούς χρόνους, την οποία και διακρίνει σε ιστορία-τραγωδία, ιστορία-ευγλωττία και ιστορία-πανηγυρικό, ανάλογα με την καταγραφή των γεγονότων που επιχειρούσε αλλά και με τον τρόπο αφήγησης και εκφοράς της. Η θεώρηση της ιστορίας ως φιλολογικού και ποιητικού είδους συνεχίστηκε και μετά τους κλασικούς χρόνους, κυρίως ως «αυλική ιστορία», ως εξύμνηση, δηλαδή, της λάμψης και των έργων του βασιλιά και των κάθε λογής αρχόντων.

Η αντίδραση όμως στην «αυλική ιστορία» δημιούργησε τις προϋποθέσεις για την εντιμότητα της ιστορίας απέναντι στα γεγονότα και την αλήθεια. Παραδόξως, στην αναγκαιότητα και την αποδοχή της επιστήμης της ιστορίας συντέλεσε το ιστορικό μυθιστόρημα, όπως του Ουόλτερ Σκοτ για παράδειγμα, με τη χρήση διάφορων τεκμηρίων και πηγών για την περιγραφή μιας εποχής, ή το ρεαλιστικό κοινωνικό αντίστοιχο, όπως του Μπαλζάκ, που πρόσφερε τους τρόπους για την αποτύπωση των συμπεριφορών, των νοοτροπιών και των ηθών του προαστικού και πρώιμου αστικού παρελθόντος.

Με όλα αυτά τα εφόδια και τις αναγκαίες ρήξεις και τομές, από το 1830 κι εντεύθεν η ιστορική επιστήμη συγκροτείται σε οριοθετημένο αυτοτελές είδος με πληθώρα σχετικών περιοδικών στην Ευρώπη και στην άλλη μεριά του Ατλαντικού, θεσμών και βέβαια πολλών και σημαντικών έργων.

Σύμφωνα με τον συγγραφέα, η ιστορία στα τέλη του 18ου αιώνα στηρίζεται στο ιδεώδες της αντικειμενικότητας, στην πηγή της τεκμηρίωσης και στο επαγγελματικό περιβάλλον. Παρά την αυτόνομη όμως διαδρομή της ιστορίας και της λογοτεχνίας, οι αψιμαχίες μεταξύ τους συνεχίζονται. Η λογοτεχνία θεωρείται, ενδεχομένως ακόμα, από τους ιστορικούς ερασιτεχνισμός και έλλειψη σοβαρότητας. Η ιστορία από την άλλη, κυρίως η ενταγμένη στους εκπαιδευτικούς μηχανισμούς, αδιαφορεί για τη γραφή, το κείμενο, την κατασκευή, τον ρυθμό, τη γλώσσα και φυσικά για τον μη ειδικό αναγνώστη. Ο Jablonka παρακολουθεί και εκθέτει κριτικά την εξέλιξη της λογοτεχνίας και της ιστορίας και των πολλών και διάφορων θεωριών και ερμηνειών που τις συνοδεύουν μέχρι σήμερα.

Ως ιστορικός κυρίως ο ίδιος, θεωρεί πλέον ότι το «να κάνεις ιστορία ως κοινωνική επιστήμη σημαίνει να προσπαθείς να κατανοήσεις ό,τι κάνουν οι άνθρωποι». Η κατανόηση αυτή για να επιτευχθεί προϋποθέτει μια σειρά διεργασιών που συγκροτούν τον ιστορικό συλλογισμό. Τέτοιες είναι η αποστασιοποίηση από το διερευνώμενο ζήτημα, η έρευνα των πηγών, η σύγκριση και η αντιπαραβολή, η απόδειξη και η διατύπωση της αλήθειας. Σήμερα δε η ιστορία, αλλά και οι άλλες κοινωνικές επιστήμες, όπως η κοινωνιολογία, είναι πλέον νομιμοποιημένες και εδραιωμένες στους εκπαιδευτικούς θεσμούς και στην κοινωνία.

Ενώ πριν από ενάμιση αιώνα, για να επιβληθούν ως αυτόνομες επιστήμες, έπρεπε να εκκαθαριστούν από τη λογοτεχνία, τώρα, πιστεύει ο συγγραφέας, οι καιροί είναι ώριμοι για να μελετηθούν το παρελθόν και το παρόν με έναν άλλον τρόπο, με ανάμειξη διάφορων προσεγγίσεων, ποικίλων μορφών, πολλών τύπων συλλογισμού.

Και η λογοτεχνία, με τους δικούς της τρόπους και τους δικούς της μετασχηματισμούς στη μέχρι τώρα εξέλιξή της, μπορεί να συνεισφέρει τα μέγιστα σ’ αυτήν την προοπτική. Εξάλλου, σύμφωνα με μια σημείωση των αδελφών Γκονκούρ, των γνωστών Γάλλων συγγραφέων, που παραθέτει ο Jablonka, «η ιστορία είναι ένα μυθιστόρημα που συνέβη και το μυθιστόρημα είναι μια ιστορία που θα μπορούσε να συμβεί».

Ο Jablonka, πέρα από την ευδιάκριτη γαλλοκεντρική οπτική του, διαθέτει μια εντυπωσιακή εποπτεία της λογοτεχνικής και ιστορικής γραμματολογικής παράδοσης και στηρίζει την προβληματική του και τις προτάσεις του σε πάμπολλες επεξεργασμένες αναφορές κειμένων, σχολών και συγγραφέων. Ενα εξαιρετικό και πρωτότυπο έργο, του οποίου το γράμμα και το πνεύμα η μετάφραση της Ρίκας Μπενβενίστε μετακενώνει απόλυτα στο εγχώριο διανοητικό τοπίο.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας