Ο Ροθ χωρίς τον αγωνιζόμενο εαυτό του

Στις αρχές του 1987, ύστερα από σχεδόν τριάντα χρόνια απρόσκοπτης παρουσίας στα αμερικανικά γράμματα, ο Φίλιπ Ροθ υπέστη αυτό που ο ίδιος αποκαλεί «νευρικό κλονισμό» και περιγράφει ως συγγραφικό μπλοκάρισμα – για να ξεφύγει, αποφάσισε να αφήσει για λίγο στην άκρη τη μυθοπλασία και να επιστρέψει στα πραγματικά γεγονότα, καταγράφοντάς τα και παρουσιάζοντάς τα ωμά: γράφοντας με άλλα λόγια την «αυτοβιογραφία» του.

Ηδη από τον τίτλο του βιβλίου που προέκυψε μέσα από αυτή τη διαδικασία, διαφαίνεται η πρόθεση του Αμερικανού πεζογράφου να παίξει με το στερεότυπο του αυτοβιογραφούμενου συγγραφέα που τον συνόδευε από την αρχή της σταδιοδρομίας του: «Τα γεγονότα – Η αυτοβιογραφία ενός μυθιστοριογράφου».

PHILIP ROTH  «Τα γεγονότα»  Η αυτοβιογραφία ενός μυθιστοριογράφου  Μετάφραση Κατερίνα Σχινά  Πόλις, 2017  Σελ. 280 PHILIP ROTH «Τα γεγονότα» Η αυτοβιογραφία ενός μυθιστοριογράφου Μετάφραση Κατερίνα Σχινά Πόλις, 2017 Σελ. 280 |
Μέσα από τον τίτλο αυτό, επαναλαμβάνεται αντιστρεφόμενη η ρητά διατυπωμένη θέση του Ροθ πως η μυθοπλασία (ή τουλάχιστον η δική του μυθοπλασία) είναι αδύνατη χωρίς το βίωμα – όπως ακριβώς και η αυτοβιογραφία είναι αδύνατη χωρίς την επινόηση.

Το βιβλίο αυτό, που σε μετάφραση της Κατερίνας Σχινά κυκλοφορεί εδώ και μερικές εβδομάδες στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πόλις (σελ. 276), αρθρώνεται σε πέντε ενότητες, που αντιστοιχούν σε πέντε κομβικά «γεγονότα» στη ζωή του Αμερικανού συγγραφέα – τα οποία με τη σειρά τους αποτέλεσαν τα μυθοπλαστικά καλούπια βασικών σκηνών, σχέσεων και δυναμικών που αναπτύσσονται στα μυθιστορήματά του. Πράγματι, ο υποψιασμένος αναγνώστης του Ροθ δεν δυσκολεύεται να εντοπίσει τις αναλογίες.

Το οικογενειακό περιβάλλον που περιγράφεται στο πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου θυμίζει έντονα τα παιδικά χρόνια του Αλεξάντερ Πόρτνοϊ στο Νιούαρκ, οι περιπέτειες του νεαρού Ροθ στο κολέγιο, που αναπτύσσονται στο δεύτερο κεφάλαιο, αποτέλεσαν την πρώτη ύλη της «Αγανάκτησης», σχεδόν είκοσι χρόνια αργότερα, ενώ η «Τζόζι» του τρίτου κεφαλαίου είναι ξεκάθαρα το πρότυπο πάνω στο οποίο βασίστηκε η Λούσι, η ηρωίδα στο μυθιστόρημα «Τότε που ήταν καλό κορίτσι», αλλά και μια σειρά από άλλες «σίκσα» γυναικείες φιγούρες που θέλγουν και τρομοκρατούν τους ήρωες του Ροθ σε διάφορα βιβλία του.

Οι επικρίσεις που προκάλεσε το έργο του συγγραφέα από την εβραϊκή κοινότητα, καθώς και η διαδικασία μέσα από την οποία προέκυψε το «Σύνδρομο Πόρτνοϊ», το βιβλίο που απογείωσε την καριέρα του, έχουν ενσωματωθεί στη βιογραφία του συγγραφικού alter ego του, του Νέιθαν Ζούκερμαν, και στα μυθιστορήματα στα οποία αυτός πρωταγωνιστεί (και ιδίως στα μυθιστορήματα της πρώτης τριλογίας του).

Μπορεί κανείς να συνεχίσει να καταγράφει αναλογίες και ομοιότητες, το καίριο ερώτημα όμως εν προκειμένω είναι τι άραγε θέλησε να πετύχει ο Ροθ με αυτή την αυτοβιογραφία, πέρα από το να προσφέρει ένα πολύτιμο βοήθημα στον μελετητή του ή να παρουσιάσει τον «απογυμνωμένο σκελετό, τη δομή μιας ζωής στερημένη από μυθοπλασία», όπως το θέτει ο ίδιος στην επιστολή του προς τον Ζούκερμαν, που προτάσσει στο βιβλίο.

Την απάντηση τη δίνει ουσιαστικά ο ίδιος, στην απαντητική επιστολή του Ζούκερμαν προς τον εαυτό του, στο τέλος του βιβλίου, όπου ενσωματώνονται μια σειρά από επικριτικά σχόλια για την αξία του εγχειρήματος.

Εκκινώντας από ένα καθ’ όλα θεμιτό «μπούχτισμα» απέναντι στη μυθοπλασία αλλά και από την επιθυμία του να επιστρέψει σε μια φαντασιακή Εδέμ προ-μυθοπλαστικής απλότητας, ο Ροθ καταφέρνει μέσω των αδυναμιών του αποτελέσματος να καταδείξει τι είναι αυτό που δίνει τελικά αξία στην πεζογραφία του.

Γιατί, διαβάζοντας κανείς τα «γεγονότα», συνειδητοποιεί για μια ακόμη φορά πως στα δεκάδες μυθιστορήματά του ο Αμερικανός πεζογράφος δεν επινοεί απλώς γεγονότα – επινοεί την περιπλοκότητα των γεγονότων, επινοεί το πλαίσιό τους, όπως επίσης επινοεί τους χαρακτήρες, τα πρόσωπα στα οποία τα γεγονότα θα συμβούν. Εφευρίσκει «αγωνιζόμενους εαυτούς», όπως το θέτει ο Ζούκερμαν στην επιστολή του, σημειώνοντας τι είναι αυτό που κατά την άποψή του λείπει από την αυτοβιογραφία.

Οπως και να ’χει όμως, είτε ως αυτοβιογραφούμενος μυθιστοριογράφος είτε επινοώντας την αυτοβιογραφία του, ο Ροθ παραμένει Ροθ – μας προσφέρει ένα απολαυστικό ανάγνωσμα, που σε συνδυασμό με το υπόλοιπο έργο του, μπορεί να διαβαστεί εμμέσως και ως ένα ευφυές δοκίμιο πάνω στη σχέση μυθοπλασίας και πραγματικότητας.

Ξεχωριστή μνεία αξίζει στη μετάφραση της Κατερίνας Σχινά, που αποδίδει με εντυπωσιακή ακρίβεια τον πυκνό και γλαφυρό λόγο του συγγραφέα χωρίς πουθενά να χάνει τον ρυθμό ή την ένταση του πρωτότυπου.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας