Ο λαϊκισμός και οι σκιές της δημοκρατίας

Σε μια εποχή αυξημένων συγχύσεων χρειάζονται όσο ποτέ τα έργα αποσαφήνισης, τα κείμενα δηλαδή που προσφέρουν ερμηνευτικά κλειδιά για να καταλάβουμε τον κοινωνικό και πολιτικό μας κόσμο. Ο Γερμανός πολιτικός επιστήμονας Γιαν-Βέρνερ Μίλερ στο «Τι είναι ο λαϊκισμός;» προχωρεί σε έναν τέτοιο δρόμο περιεκτικής συζήτησης και διαύγασης. Σε έδαφος ολισθηρό, φυσικά, μιας και έχει απόλυτη επίγνωση για το γεγονός ότι ο λαϊκισμός έχει γίνει ο πιο πολυχρησιμοποιημένος όρος στις πολιτικές αντιδικίες του καιρού μας.

Συγχρόνως όμως οι θεωρητικές αναλύσεις του λαϊκισμού (ή ακριβέστερα: των λαϊκισμών) αντιπροσωπεύουν ένα ισχυρό μερίδιο στην πολιτική θεωρία. Πολλά είναι τα παραδείγματα και οι εμπειρίες, από το παρελθόν ή τη συγχρονία, που προσεγγίζονται με βάση την έννοια του λαϊκισμού. Από τον Ερνέστο Λακλάου και τη Μούφε ώς τον Κας Μούντε, περνώντας από τον Ταγκιέφ (για να αναφέρω λίγα ονόματα), ο λαϊκισμός αναδεικνύει τις αμφίσημες και πολυδιάστατες όψεις του στο εσωτερικό της σύγχρονης θεωρίας.

Πώς τοποθετείται ο Μίλερ στο σχετικό πεδίο; Η κύρια υπόθεσή του είναι ότι ο λαϊκισμός αποτελεί έναν «τρόπο πρόσληψης του πολιτικού κόσμου» που στηρίζεται σε μια «ηθικολογική φαντασίωση». Ο λαϊκισμός μεταφράζει σε ηθική γλώσσα τη φαντασίωση ενός καθαρού διχασμού ανάμεσα στην ελίτ και στον λαό, στην ολιγαρχία και στους πολλούς. Τείνει, έτσι, να βλέπει τον λαό ως ένα ομοιογενές ηθικό υποκείμενο το οποίο αντιδιαστέλλεται στην (πάντοτε) διεφθαρμένη ελίτ και στα σκοτεινά παιχνίδια της.

Ο Μίλερ εξετάζει αυτή την ηθικολογική φαντασίωση πολιτικής σε πολλά επίπεδα. Ανιχνεύει πειστικά τις ρίζες της σε διαφορετικά επεισόδια της νεότερης πολιτικής σκέψης και πρακτικής. Ξεκινώντας από τον ενάρετο Ρεπουμπλικανισμό των Ιακωβίνων στη Γαλλική Επανάσταση, περνώντας στους αγροτικούς λαϊκισμούς του δέκατου ένατου αιώνα και τέλος στις πιο οικείες σ’ εμάς λαϊκιστικές εμπειρίες, τόσο τις δεξιές όσο και τις αριστερές.

Jan-Werner Müller «Τι είναι ο λαϊκισμός;» Μετάφραση: Δημήτρης Η. Αντωνίου Πόλις, 2017 Σελ. 168 |
Ο λαϊκισμός –υποστηρίζει ο Μίλερ– είναι μια σκιά της αντιπροσώπευσης και της νεωτερικής δημοκρατίας. Δεν πρέπει έτσι να συγχέεται με τις εκκλήσεις στην άμεση και καθαρή δημοκρατία ούτε όμως με επιμέρους φαινόμενα όπως οι λεγόμενες «αντιφιλελεύθερες δημοκρατίες» (Illiberal democracies) που περιγράφουν διάφορα ημι-αυταρχικά καθεστώτα της εποχής μας.

Ξεκινώντας από μια ηθικολογική φαντασίωση πολιτικής ο λαϊκισμός ελκύεται από μια αντίληψη αποκλειστικής αντιπροσώπευσης του λαού. Ο λαϊκιστής δεν αναγνωρίζει ότι υπάρχουν πολλές λαϊκότητες ή διαφορετικές εκδοχές πολιτικής υποκειμενικότητας του λαού: διακηρύσσει ότι αντιπροσωπεύει την ολότητα του λαού και την ηθική του ουσία. Με άλλα λόγια, ο λαϊκισμός είναι αντι-πλουραλιστικός και επενεργεί μέσω αποκλεισμών (των άλλων, των αντιπάλων). Οι άλλοι, οι εκάστοτε αντίπαλοι του λαϊκιστή, λογαριάζονται ξένα σώματα και παρασιτικές δυνάμεις.

Ωστόσο, στην ανάλυση του Μίλερ ο δεσμός λαϊκισμού και εθνικισμού δεν έχει σημαντική θέση. Η έμφαση αποδίδεται στον λαϊκιστικό μοραλισμό και στη νόθευση της αντιπροσώπευσης μέσα από προσπάθειες παρεμπόδισης και θεσμικής αποδυνάμωσης των ελέγχων και των ισορροπιών στο πολιτικό σύστημα.

Ο λαϊκισμός σε δυναμική εξουσίας επιχειρεί να ελέγξει όλες τις κρίσιμες λειτουργίες του συστήματος και να μεταρρυθμίσει το συνταγματικό πλαίσιο προς περισσότερο αυταρχικές κατευθύνσεις. «Το σύνταγμα παύει να αποτελεί πλαίσιο για την άσκηση πολιτικής και μετατρέπεται σε ένα καθαρά κομματικό εργαλείο που στοχεύει στην κατάληψη της πολιτείας» (σ. 111).

Για τον Μίλερ, η ιδρυτική έκφραση «Εμείς ο Λαός» έχει νόημα μόνο όταν απέναντι υπάρχει μια απολυταρχική και καταχρηστική εξουσία. Σε αυτές τις περιπτώσεις, αυτός που εξαγγέλλει το «Εμείς ο Λαός» δικαιούται να αποκλείσει τους φορείς μιας αυθαίρετης εξουσίας από την ολότητα του λαού και του έθνους.

Αν πάμε πίσω στον χρόνο θα δούμε ότι αυτό ακριβώς έκανε ο Αββάς Σιεγιές στο περίφημο κείμενό του «Τι είναι η Τρίτη Τάξη»: όταν απαντάει ότι η τρίτη τάξη ήταν τίποτα και τώρα είναι το παν. Εθεσε, προσωρινά, θέτει εκτός πολιτικής κοινότητας τους αντιπάλους της τρίτης τάξης, τους ευγενείς κ.λπ.

Ο Μίλερ θα έλεγε ότι η λαϊκιστική παρέκκλιση αρχίζει όταν αυτός ο αποκλεισμός συνεχίζεται και κατοχυρώνεται ως πάγιος πολιτικός στόχος ή ουσία της δημοκρατίας. Αυτό ουσιαστικά επιχειρεί ο λαϊκισμός: να θέσει εκτός λαού (εκτός της ηθικής κοινότητας που φαντάζεται και κατασκευάζει στη θέση του εμπειρικού λαού) όλα τα συμφέροντα, τις πολιτικές προτάσεις, τις προσδοκίες και τις ιδέες των αντιπάλων του. Γι’ αυτό και εντέλει δεν υπονομεύει απλώς τη φιλελεύθερη δημοκρατία αλλά αυτή καθεαυτή τη νεότερη, αντιπροσωπευτική πολιτεία ως κράτος δικαίου.

Το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου περιστρέφεται γύρω από τον προσδιορισμό και τη διασάφηση του λαϊκισμού και επιμέρους εκφράσεών του. Ο Μίλερ, ωστόσο, ασκεί κριτική και σε έναν συμβατικό αντιλαϊκισμό της περιχαράκωσης. Καθιστά σαφές ότι δεν είναι λαϊκισμός κάθε κριτική στις πρακτικές των ελίτ, στις μεγάλες κοινωνικές ανισότητες ή σε άλλες πτυχές των σύγχρονων συστημάτων διακυβέρνησης.

Δυσπιστεί επίσης στην μπανάλ εξήγηση που συνδέει πάντα τις λαϊκιστικές επιλογές με μια συναισθηματική γκάμα φόβου, ανασφάλειας και θυμών. Το πρόβλημα είναι φυσικά ο λαϊκισμός αλλά και η παγίδευση της Ευρώπης ανάμεσα σε τεχνοκράτες και λαϊκιστές, που και οι δυο έχουν την τάση να μιλούν ηθικολογικά συρρικνώνοντας το πολιτικό πεδίο.

Ενα βιβλίο κατανοητής και απολύτως επίκαιρης πολιτικής σκέψης λοιπόν. Το οποίο, όπως όλα τα καλά δείγματα πολιτικού στοχασμού, χρωστάει πολλά και στις δόκιμες επιλογές του μεταφραστή του, Δημήτρη Η. Αντωνίου.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας