Κυρίαρχη η παρουσία της φύσης

zarkadis1.jpg

Γιάννης Ζαρκάδης,  «Μελισσόχορτο»,  Ποίηση  Μελάνι, 2018,  Σελ. 50 Γιάννης Ζαρκάδης, «Μελισσόχορτο», Ποίηση Μελάνι, 2018, Σελ. 50

Η τελευταία ποιητική συλλογή του Γιάννη Ζαρκάδη επιστέφεται με μια μεταφορά που συμπυκνώνει την ευεργετική επενέργεια της ποίησης απέναντι στις διάφορες εκδοχές θανάτου και προκρίνει τη μνημείωση όσων αξίζει να διασωθούν από τη λήθη, με στόχο να λειτουργήσουν σαν σηματωροί για το μέλλον.

Εξω από τη διάσημη ομηρική επιγραφή για «τις ψυχές, τα είδωλα εκείνων που έχουν αφήσει πίσω τους κάθε κόπο», η οποία προεξαγγέλλει τη δυναμική της θεματικής του θανάτου στη συλλογή, ήδη με το πρώτο ποίημα «Εδωσα τα βουνά» στιγματίζεται η έκπτωση της ζωής μέσα από τη στρεβλή σχέση με τη φύση την οποία ο άνθρωπος μετέτρεψε σε περιβάλλον (με την έννοια που δίνει ο Evgeni Kaseyev: «περιβάλλον είναι αυτό στο οποίο μετατρέπεται η φύση όταν την προστατεύει ο άνθρωπος»), χάνοντας ουσιαστικά τον προσανατολισμό του, αφού «άφησε να του πάρουνε τα μέσα / κρατώντας μάταια τον σκοπό».

Η ιαματική επενέργεια του Μελισσόχορτου βρίσκεται στην αντίστιξη, με την έννοια που έχει ο όρος στη μουσική∙ δηλαδή στην ταυτόχρονη συνήχηση πολλών διαφορετικών διαθέσεων-μελωδιών, χωρίς καμιά να χάνει τη ρυθμική αυτοτέλειά της, χωρίς να κυριαρχεί αλλά ούτε και να υποβιβάζεται από τις υπόλοιπες.

Η αντίστιξη στο θέμα της προδοσίας έρχεται λίγα ποιήματα παρακάτω με το ποίημα «Θα ξανάρθουν»: «Θα ξανάρθουν είπες τα ποτάμια/ δεν γίνεται/ θα γεμίσουμε ξανά με παραπόταμους. / Θα στάξουν απάνω οι πηγές / θα πλημμυρίσουνε στα σπίτια οι οθόνες. / Κι οι θάλασσες πίσω θα γυρίσουν / στα παλιά λιμάνια θα φανούν ένα πρωί /θα περιμένουνε στις σκάλες. / Θα τις δούνε τα δάση από ψηλά / και θα θεριέψουνε. / Μόνα τους θα ξυλεύονται / και θα της παραδώσουν τα καράβια. / Θα λύσουνε τους κάβους αυτά / θ’ αρμενίσουνε / γεμάτα μοναξιές, θ’ αρμενίσουνε. / Θ’ αρχίσουν πάλι τα ναυάγια / κι ο βάτραχος θα κρώξει πάλι. / Θα κινδυνεύσουμε, / να δεις που ξανά θα κινδυνεύσουμε». Το ποίημα, σε χρόνο μέλλοντα, ευαγγελίζεται την επανένταξη του ανθρώπου στη φύση. Το φαινομενικά απειλητικό του κλείσιμο δεν είναι παρά μια νηφάλια και σοφή αποδοχή της ευάλωτης φύσης του ανθρώπου, όπως κατατίθεται στο ποίημα «Να θυμηθώ».

Η κυρίαρχη παρουσία της φύσης στην ποίηση του Ζαρκάδη πραγματώνεται μέσα από παρομοιώσεις, μεταφορές και αλληγορίες που επιλέγονται με γνώση από τη γεωλογία, τη χλωρίδα, την πανίδα, την κυκλική πορεία του χρόνου, για να υποβάλουν διάφορες όψεις της ανθρώπινης συνθήκης: τη φυσιολογία του ανθρώπου, τον έρωτα, τον θάνατο, την απώλεια, το αναπάντεχο.

Ενα έξοχο παράδειγμα αποτελεί το ποίημα «Το μελίσσι», όπου περιγράφεται η εξόντωση του μελισσιού από τους μελισσοφάγους.

Πρόκειται για ένα εκτενές αφηγηματικό ποίημα όπου η δραματικότητα κατορθώνεται μέσω των έντονων αντιθέσεων που δημιουργούνται ανάμεσα στον ερωτικό ηχόκοσμο των μελισσών και στην εικονοποιία της καταστροφής που αντλεί από την παράδοση αναδεικνύοντας τις βιβλικές καταβολές της: «Δεν είχε ακόμη ξημερώσει / θα 'ταν θολά, θολά χαράματα / του λύκου λυκαυγές / κι ακούγονταν / το βουητό των μελισσιών μέσα στον κήπο. / Να ετοιμάζονται μες στα κρηνιά / μες στα γλυκά σκεπάσματα. / Να ετοιμάζονται ακούγονταν / να δοκιμάζουν τα φτερά». Και παρακάτω: «Απ’ τις πλαγιές / απ’ όλα τα υψώματα ξεχύθηκαν / μυριάδες οι μελισσοφάγοι / μαύρο ποτάμι, φτερά κλειστά / ράμφη ανοιχτά / κορμιά λεπίδες δίκοπες. / Θέριζαν, θέριζαν κάθε τους βουτιά. / Ωρες, ώρες πολλές το φονικό δεν γύρισε κανένα».

Ηδη από τα παραπάνω αποσπάσματα είναι φανερή η δεξιοτεχνία του ποιητή να οργανώνει ρυθμικά τη μυθολογία του, άλλοτε υπηρετώντας την κορύφωση της δραματικής έντασης με κοφτούς οξύτονους στίχους, άλλοτε την απόδοση της ερωτικής ραθυμίας ή της εργώδους δράσης με μελωδικούς προπαροξύτονους ήχους. Σημαντικό εργαλείο του ρυθμικού του συστήματος η επανάληψη λέξεων που κρατούν το νοηματικό βάρος του στίχου ή της ενότητας και οι παρηχήσεις που υποβάλλουν τα επιμέρους νοήματα, όπως την ατμόσφαιρα της μεταβατικής ώρας, το μέγεθος της καταστροφής, τη διάρκεια του φονικού κτλ.

Η λαϊκή παράδοση και το δημοτικό τραγούδι αρδεύουν όχι μόνο την ηπειρώτικη πεντατονία της ποίησης του Ζαρκάδη με τις επαναλήψεις, τις συνηχήσεις, τα τσακίσματα, τις συγκοπές, αλλά και τη ρητορική του και φυσικά τη θεματική του, οι οποίες κάποτε αντλούν από ηπειρώτικα κοιτάσματα. Ως κοινό στοιχείο, άλλωστε, ανάμεσα στην ποίησή του και στο δημοτικό τραγούδι προβάλλει η κυρίαρχη παρουσία της φύσης.

Αμείωτα διαρκής και δραστική στη συλλογή του είναι η χρήση μοτίβων της φύσης τα οποία υποστασιώνουν θεματικά τους βασικούς άξονες της μυθολογίας του: έρωτα, θάνατο, Ιστορία, ανθρώπινη συνθήκη, πέρασμα του χρόνου.

Στη μυθολογία του η φύση επιτελεί σύνθετη λειτουργία: είναι το σκηνικό δράσης ή η πρωταγωνίστρια, ο λογοτεχνικός τόπος που υποστασιώνει τη μεταφορική λειτουργία της ποιητικής γλώσσας και ο ρυθμός που οργανώνει το θέμα, χάρη στην πλούσια γλωσσική εξάρτυση του ποιητή.

Γαλουχημένος με τον πλούσιο αρχαϊκό ηχόκοσμο της γενέτειρας, με ιστορίες και θρύλους που προβάλλουν την αρμονία του κόσμου μέσα από την απώλεια και τον θάνατο, ο Ζαρκάδης ακολουθεί τον μίτο που οδηγεί από το παρελθόν στο παρόν, γεμάτος εγκαρτέρηση και τρυφερότητα για τον άνθρωπο.

*Η Κ. Κωστίου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Πατρών

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας