Κάθε πέτρα και καημός

Με σεμινάρια, στα οποία πήραν μέρος πάνω από 200 πολίτες, δημιούργησαν τη «μαγιά» ερευνητών που έχει ξεκινήσει τη συστηματική καταγραφή επίσημων στοιχείων, αλλά και προφορικών αναμνήσεων, με στόχο την άνοιξη να παραδοθεί ένας άτλας για το προσφυγικό στοιχείο που μπόλιασε με τη δράση και την κουλτούρα του την ιστορία της νεότερης Ελλάδας. Το επόμενο βήμα θα είναι η λεπτομερείς αποτύπωση των προσφυγικών οικισμών.

«Τα πέντε σημεία για τον περίπατο επιλέχθηκαν γιατί είναι αντιπροσωπευτικά της πορείας της Δραπετσώνας», μας εξηγεί η ιστορικός Ελένη Κυραμαργιού, συνεργάτιδα του Ινστιτούτου Ιστορικής Ερευνας, η οποία μαζί με τον καθηγητή του Πολυτεχνείου Νίκο Μπελαβίλα θα παρουσιάσουν την ιστορική ταυτότητα κάθε τοποθεσίας. Οι πρώτοι πρόσφυγες χρονολογούνται από το 1880 και ήταν εσωτερικοί μετανάστες που είχαν έρθει στον Πειραιά αναζητώντας το μεροκάματο στις πρώτες βιομηχανικές μονάδες.

Ωστόσο το μεγάλο προσφυγικό κύμα καταγράφεται το 1922, όταν έφθασαν στο πρώτο λιμάνι της χώρας δεκάδες πλοία με ξεριζωμένους από τα παράλια της Μικράς Ασίας. Η Δραπετσώνα ήταν ακόμη αραιοδομημένος οικισμός και διέθετε πολλές ελεύθερες εκτάσεις για την αυτοσχέδια στέγαση των προσφύγων, που σε σύντομο χρονικό διάστημα την ανέδειξαν σε δήμο με επτά γειτονιές.

Δραπετσώνα

Τον Μάιο του 1928, με βάση στοιχεία του Εργαστηρίου του Πολυτεχνείου, η πόλη είχε 36.485 κατοίκους από τους οποίους οι 25.643 ήταν πρόσφυγες. Εμειναν για πολλά χρόνια σε αυτοσχέδια δωμάτια, χωρίς νερό, αποχέτευση και φωτισμό, παρ’ όλα αυτά τα κατάφεραν, αμφισβητώντας τους πολυτραγουδισμένους στίχους «στη Δραπετσώνα πια δεν έχουμε ζωή...» του Τάσου Λειβαδίτη, που μελοποίησε ο Μίκης Θεοδωράκης.

Το ραντεβού της επόμενης Κυριακής έχει οριστεί για τις 10.30 το πρωί στο Γεφύρι του Ρεμπέτη, την πέτρινη κατασκευή πάνω από τις γραμμές του Ηλεκτρικού. Δεν ήταν μόνον η είσοδος της πόλης, αλλά κυρίως το όριο ανάμεσα στον Πειραιά και τη Δραπετσώνα, ένα πέρασμα ανάμεσα στη νομιμότητα και τη sui generis συμπεριφορά των ρεμπέτηδων που είχαν οργανώσει τα πρώτα τους στέκια.

Αφετηρία σε αυτό το ταξίδι στον χρόνο και τον χώρο είναι η Ηετιώνεια πύλη, στο Καστράκι, που πήρε το όνομά της από τον μυθικό ήρωα του Πειραιά. Είναι το μόνο κομμάτι της ιστορικής οχύρωσης που διασώθηκε, καθώς γεωλογικές μεταβολές και κυρίως ανθρώπινες παρεμβάσεις έχουν επιφέρει μεγάλες αλλαγές στον πιο σημαντικό αρχαιολογικό χώρο του Πειραιά. Η έκταση αυτή, χάρη στην παρέμβαση της δημοτικής αρχής, θα διαμορφωθεί σε πάρκο, με την αρμονική συνύπαρξη των ευρημάτων και του πράσινου.

Αλλαγή σκηνικού στη δεύτερη στάση, που κάθε άλλο παρά τυχαία ορίστηκε στα Βούρλα. Στη δεκαετία του 1870 στους χώρους όπου κυριαρχούσαν τα έλη και τα βούρλα κατασκευάστηκε το πρώτο οργανωμένο πορνείο που λειτουργούσε ώς το 1937, οπότε μετακόμισε στην πασίγνωστη Τρούμπα και στη θέση του κατασκευάστηκαν φυλακές για πολιτικούς κρατούμενους που καταγράφηκαν στην ιστορία λόγω της εντυπωσιακής απόδρασης των 27 κομμουνιστών τον Ιούλιο του 1955. Κατά παράβαση του κομματικού κανόνα...

Εκείνο που δεν έχει καταγράψει η επίσημη ιστορία είναι ότι ο χώρος των παλιών φυλακών, με επιφάνεια περίπου οκτώ στρέμματα, είχε αγοραστεί από την πειραιώτικη οικογένεια Πιπινέλη, γόνος της οποίας έγινε αργότερα πρωθυπουργός. Την κατασκευή είχε αναλάβει ένας τοπικός εργολάβος, ο Νικόλαος Μπόμπολας... Τα κτίρια έχουν κατεδαφιστεί από το 1970 και στη θέση τους χτίστηκαν εργατικές κατοικίες που δεν θυμίζουν σε τίποτε το «αμαρτωλό» παρελθόν της περιοχής.

Προσφυγικές περιοχές του Πειραιά

Το δημαρχείο της Δραπετσώνας επιλέχθηκε για την τρίτη στάση, γιατί βρίσκεται στο κέντρο του προσφυγικού οικισμού αλλά και των αυθαιρέτων που στέγασαν τους ξεριζωμένους του Εμφυλίου. Οι αυτοσχέδιες παράγκες έχουν κατεδαφιστεί στα τέλη της δεκαετίας του 1960, με απόφαση της τότε χουντικής κυβέρνησης, και στη θέση τους κατασκευάστηκαν οι προσφυγικές κατοικίες. Τέσσερις από αυτές «λαβώθηκαν» στον μεγάλο σεισμό του 1999.

Οι δύο τελευταίες στάσεις, στην οδό Καζαντζάκη και τις αποθήκες της Αγροτικής Τράπεζας, αφορούν το σήμερα και τη μεγάλη ανάπλαση που έχει δρομολογηθεί για τον χώρο των Λιπασμάτων, που θα επιστρέψουν στους κατοίκους των γειτονικών δήμων το παράκτιο μέτωπο των 3 χλμ. Σε αυτή την έκταση των 640 στρεμμάτων, που ανήκει στο Δημόσιο κατά 34%, έχουν διασωθεί σπουδαία δείγματα της βιομηχανικής αρχιτεκτονικής του 20ού αιώνα.

Το συγκρότημα της Υαλουργίας, ο ηλεκτρικός σταθμός, ο υδατόπυργος και τα σφαγεία προβλέπεται να αναδειχθούν σε πολυχώρους πολιτισμού και κοινωνικών δράσεων, ενώ θα συνδεθούν με πράσινους διαδρόμους και φυτεμένες γωνιές.

INFO

Περισσότερες πληροφορίες για το ερευνητικό πρόγραμμα που καλύπτει όλους τους προσφυγικούς δήμους του Πειραιά, καθώς και για τον περίπατο της 1ης Οκτωβρίου στη Δραπετσώνα υπάρχουν στην ηλεκτρονική διεύθυνση http://prosfigikospireas.blogspot.gr

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας

Μέλος της
ΕΝΕΔ